Bỏ qua đến nội dung

Cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 nơi bờ cõi Lai Châu

Được thực hiện bằng thế trận hai gọng kìm thủy bộ vượt thác ghềnh sông Đà vào mùa đông năm Tân Hợi, cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 đã thu phục hoàn toàn vùng đất châu Ninh Viễn, đổi tên đất thành châu Phục Lễ và để lại văn bia bảo vật quốc gia bên bờ Đà giang.

NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Dòng sông Đà hùng vĩ nơi ghi dấu cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 tại tỉnh Lai Châu

Trong biên niên sử quân sự và trị quốc của quốc gia Đại Việt đầu thế kỷ XV, cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 là một dấu mốc chiến lược khẳng định chủ quyền quốc gia thống nhất nơi thượng nguồn sông Đà. Chỉ bốn năm sau ngày đánh đuổi quân Minh và lên ngôi hoàng đế, vị lãnh tụ khởi nghĩa Lam Sơn đã trực tiếp cầm quân lên châu Ninh Viễn để vãn hồi kỷ cương và gieo mầm thái bình lâu dài cho vùng biên giới Lai Châu.

Tiêu chí hồ sơ sự kiện lịch sửThông tin ghi nhận trong chính sử Việt Nam
Tên sự kiện lịch sửCuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 (Chiến dịch dẹp loạn châu Ninh Viễn)
Thời gian diễn raTừ mùa đông năm Tân Hợi (1431) đến đầu xuân năm Nhâm Tý (1432), niên hiệu Thuận Thiên thứ 4 – thứ 5
Người chỉ huy tối caoHoàng đế Lê Thái Tổ (Lê Lợi, 1385 – 1433), vị vua khai sáng vương triều Hậu Lê
Địa bàn chiến dịchDọc lưu vực sông Đà và vùng đất châu Ninh Viễn (Mường Lễ, nay thuộc tỉnh Lai Châu và Điện Biên)
Đối tượng tác chiến và chiêu dụLực lượng phản loạn của tù trưởng Đèo Cát Hãn tại châu Ninh Viễn (Mường Lễ)
Phương thức hành quânPhối hợp chặt chẽ hai cánh quân thủy – bộ ngược dòng Đà giang và vượt đèo núi thượng đạo
Kết quả lịch sử và chính trịDẹp yên phản loạn, đổi tên châu Ninh Viễn thành châu Phục Lễ, thu phục hoàn toàn nhân tâm biên viễn
Dấu tích di sản lưu truyềnBảo vật Quốc gia bia cổ Lê Lợi sông Đà khắc năm 1431 và Đền thờ Vua Lê Thái Tổ tại huyện Nậm Nhùn, Lai Châu

Bối cảnh cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Chiến dịch quân sự kết hợp chiêu an miền thượng đạo diễn ra trong thời điểm vương triều Hậu Lê vừa mới được thiết lập sau mười năm kháng chiến chống Minh đầy gian khổ. Yêu cầu bảo vệ cư dân biên viễn đã thúc đẩy triều đình Thăng Long hành động kiên quyết.

Biến loạn tại châu Ninh Viễn sau ngày đất nước độc lập

Sau mười năm kháng chiến kết thúc bằng Hội thề Đông Quan cuối năm 1427, năm Mậu Thân (1428), Bình Định Vương Lê Lợi chính thức lên ngôi hoàng đế tại Hoàng thành Thăng Long, khôi phục quốc hiệu Đại Việt và bắt tay vào công cuộc kiến thiết đất nước. Trong bối cảnh quốc gia vừa bước ra khỏi hai thập kỷ đô hộ của nhà Minh, nhiệm vụ cấp bách hàng đầu của triều đình mới là nhanh chóng ổn định trật tự hành chính tại các châu huyện biên giới phía tây bắc.

Lợi dụng thời điểm triều đình trung ương đang tập trung củng cố bộ máy tại kinh sư, tại châu Ninh Viễn (vùng đất Mường Lễ nằm dọc thượng lưu sông Đà thuộc tỉnh Lai Châu ngày nay), tù trưởng bản địa là Đèo Cát Hãn đã nổi dậy cát cứ và chống lại mệnh lệnh của nhà nước Đại Việt. Nghiêm trọng hơn, Đèo Cát Hãn còn đem quân đánh chiếm vùng Mường Mỗi, cướp bóc tài sản của cư dân các bản mường và tìm cách móc nối với thế lực bên ngoài biên giới.

Quyết sách xuất chinh mùa đông năm Tân Hợi của hoàng đế

Trước tình hình an ninh nơi vùng biên cương cực Tây Bắc bị đe dọa nghiêm trọng, ban đầu vua Lê Thái Tổ đã cử các tướng lĩnh cùng quân đội triều đình tiến lên phối hợp với tù trưởng trung thành ở Mường Mỗi để tiễu trừ lực lượng phản loạn. Tuy nhiên, do địa hình vùng thượng lưu sông Đà vô cùng hiểm trở, núi cao vực sâu trùng điệp, để giải quyết dứt điểm nguy cơ cát cứ biên viễn, vào mùa đông năm Tân Hợi (1431), nhà vua đã quyết định đích thân thống lĩnh đại quân tiến lên châu Ninh Viễn.

Bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận rằng dù lúc bấy giờ tuổi đã cao và sức khỏe bị ảnh hưởng bởi mười năm chinh chiến ở núi rừng Lam Sơn, Lê Thái Tổ vẫn kiên quyết xuất chinh vì nhận thức sâu sắc rằng miền phên dậu Tây Bắc có yên thì kinh thành Thăng Long và cả nước mới được hưởng thái bình bền vững. Chính tầm nhìn an ninh quốc gia toàn diện ấy đã mở màn cho một chiến dịch lịch sử mẫu mực.

Lễ rước kiệu tưởng niệm cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 bên dòng sông Đà tại Lai Châu
Lễ rước kiệu tưởng niệm cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 bên dòng sông Đà tại Lai Châu

Chiến lược cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Để vượt qua bức tường thành núi đá hiểm trở và hàng trăm ghềnh thác hung dữ của dòng sông Đà, bộ chỉ huy tối cao của triều đình Hậu Lê đã vạch ra kế hoạch hành quân vô cùng khoa học. Thế trận hợp vây thủy – bộ đã phát huy tối đa sức mạnh cơ động của đại quân.

Thế trận hai gọng kìm thủy bộ tiến lên miền thượng đạo

Nhằm khắc phục trở ngại địa hình hiểm yếu của miền thượng du, kế hoạch tác chiến trong cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 được tổ chức theo thế trận hai gọng kìm thủy – bộ hợp vây vô cùng bài bản. Cánh quân đường bộ gồm các đạo quân tinh nhuệ am hiểu địa hình rừng núi được lệnh băng qua các dãy núi cao, đèo sâu của trấn Hưng Hóa, mở đường xuyên rừng tiến thẳng về sào huyệt của Đèo Cát Hãn tại Mường Lễ nhằm khóa chặt các ngả đường rút lui trên bộ.

Trong khi đó, đích thân hoàng đế Lê Thái Tổ chỉ huy đạo quân chủ lực cùng đội thuyền chiến hùng hậu tiến ngược dòng Đà giang từ ngã ba Bạch Hạc lên miền Tây Bắc. Sự phối hợp nhịp nhàng về thời gian và hướng tiến công giữa hai cánh quân thủy – bộ đã khiến lực lượng cát cứ ở châu Ninh Viễn hoàn toàn bị động, không kịp tổ chức phòng ngự tại các cửa ải hiểm yếu.

Giai đoạn diễn biến chiến dịchThời điểm lịch sử (Âm lịch / Dương lịch)Hoạt động quân sự, chính trị và dấu ấn lịch sử trọng tâm
Giai đoạn 1 (Khởi binh xuất chinh)Tháng 11 năm Tân Hợi (Cuối năm 1431)Hoàng đế Lê Thái Tổ thống lĩnh đại quân thủy – bộ từ Đông Kinh tiến ngược dòng sông Đà lên trấn Hưng Hóa
Giai đoạn 2 (Tiến công và thu phục)Tháng 11 – Tháng 12 năm Tân Hợi (1431)Đại quân hợp vây châu Ninh Viễn, lực lượng phản loạn tan rã nhanh chóng, Đèo Cát Hãn và bộ thuộc ra hàng
Giai đoạn 3 (Khắc bia và an dân)Tháng Chạp năm Tân Hợi (Tháng 1 năm 1432)Nhà vua cho khắc bài thơ ngự chế lên vách đá Pú Huổi Chỏ bên sông Đà, đổi tên đất là châu Phục Lễ
Giai đoạn 4 (Khải hoàn hồi kinh)Tháng Giêng – Tháng Hai năm Nhâm Tý (1432)Đèo Cát Hãn cùng con trai về kinh sư tạ tội, được nhà vua tha chết và ban thưởng theo chính sách nhân nghĩa

Kỳ tích vượt thác ghềnh sông Đà mùa đông

Cuộc hành quân đường thủy ngược dòng sông Đà vào mùa đông năm Tân Hợi là một kỳ tích về ý chí và kỹ thuật tổ chức hậu cần của quân đội Đại Việt đầu thế kỷ XV. Dòng sông Đà vốn nổi tiếng hung dữ với hàng trăm ghềnh thác đá ngầm dựng đứng giữa hai bờ vách núi cao vút, nước chảy xiết cuồn cuộn tạo thành những xoáy nước nguy hiểm đối với mọi phương tiện đường thủy thời cổ.

Dưới sự chỉ huy trực tiếp của nhà vua cùng sự hỗ trợ dẫn đường tận tình của cư dân các dân tộc ven sông, hàng trăm chiến thuyền của đại quân đã dùng dây kéo vượt qua muôn trùng thác dữ để hội quân đúng hợp điểm tại cửa ngõ châu Ninh Viễn.

Diễn biến cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Nhờ sự chuẩn bị chu đáo và uy danh lẫy lừng của vị hoàng đế vừa đánh thắng giặc Minh, chiến dịch tại châu Ninh Viễn đã diễn ra vô cùng nhanh gọn. Đại quân giành thắng lợi trọn vẹn nhờ kết hợp uy lực quân sự và kỷ luật nghiêm minh.

Kỷ luật quân đội nghiêm minh bảo vệ đời sống dân lành

Khi hai cánh quân thủy – bộ của triều đình đồng loạt áp sát châu Ninh Viễn với khí thế hùng mạnh như sấm sét, lực lượng cát cứ của Đèo Cát Hãn vốn dựa vào địa thế hiểm trở để cố thủ đã nhanh chóng rơi vào trạng thái tê liệt. Nhận thấy mục tiêu tối thượng của cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 là đem lại sự bình yên cho nhân dân các bản mường chứ không phải tiêu diệt sinh lực địa phương, nhà vua đã ban lệnh nghiêm cấm quân sĩ xâm phạm tài sản hay mùa màng của dân lành.

Đồng thời, triều đình liên tục phát đi thông điệp chiêu dụ những người lầm đường lạc lối sớm buông vũ khí quay về đoàn tụ cùng gia đình. Chính thái độ phân biệt rõ ràng giữa kẻ cầm đầu phản loạn với đồng bào các dân tộc bị cưỡng bức theo giặc đã giúp đại quân của Lê Thái Tổ nhận được sự ủng hộ, tiếp tế lương thực và chỉ đường nhiệt tình của nhân dân khắp các bản làng Mường Lễ.

Sự quy hàng nhanh chóng của lực lượng cát cứ

Trước uy thế quân sự áp đảo kết hợp với tấm lòng khoan hồng của vị hoàng đế anh minh, các bộ thuộc của họ Đèo lần lượt đem quân khí ra hàng triều đình mà hầu như không xảy ra những trận giao tranh tàn khốc kéo dài.

Bản thân Đèo Cát Hãn cùng con trai là Đèo Mạnh Vượng sau một thời gian ngắn lẩn tránh trong rừng sâu cũng đã nhận ra lẽ phải, tự nguyện mang lễ vật đến doanh trại đại quân xin đầu hàng và chịu tội trước hoàng đế Đại Việt. Chiến dịch dẹp loạn vùng cực Tây Bắc khép lại thắng lợi chỉ trong vòng chưa đầy hai tháng mùa đông năm Tân Hợi.

Cảnh quan thung lũng và cầu treo bắc qua phụ lưu sông Đà trên tuyến đường lịch sử tại huyện Mường Tè Lai Châu
Cảnh quan thung lũng và cầu treo bắc qua phụ lưu sông Đà trên tuyến đường lịch sử tại huyện Mường Tè Lai Châu

Chính sách cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Giá trị vĩ đại nhất của sự kiện lịch sử năm 1431 không chỉ nằm ở tốc độ hành quân thần tốc mà nằm ở đường lối xử lý hậu chiến đầy nhân văn của hoàng đế Lê Thái Tổ. Tư tưởng lấy nhân nghĩa và hòa bình làm gốc đã tỏa sáng nơi biên viễn Lai Châu.

Chính sách khoan hồng và tên gọi châu Phục Lễ

Cách xử lý hậu chiến trong cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 là minh chứng tiêu biểu nhất cho chính sách nhu viễn (mềm mỏng với miền xa) và truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Khi Đèo Cát Hãn cùng con trai theo đoàn quân khải hoàn về kinh thành Thăng Long chịu tội vào đầu năm Nhâm Tý (1432), nhiều võ tướng trong triều từng đề nghị xử trảm để làm gương cho các tù trưởng biên viễn khác.

Thế nhưng, với tầm nhìn của một nhà chính trị kiệt xuất và tấm lòng nhân nghĩa từng được nhà tư tưởng Nguyễn Trãi đúc kết, Lê Thái Tổ đã quyết định tha tội chết cho cha con Đèo Cát Hãn, cấp cho nhà cửa ở kinh thành và vẫn giao cho con cháu họ Đèo coi giữ việc bản mường. Cùng với đó, nhà vua ban chiếu đổi tên châu Ninh Viễn thành châu Phục Lễ, mang hàm ý vùng đất này đã quay trở về với lễ nghĩa và sự hòa hợp dân tộc.

Thu phục nhân tâm các bản mường Tây Bắc

Cách ứng xử lấy đại nghĩa cảm hóa lòng người của Lê Thái Tổ đã xóa bỏ mọi mầm mống nghi kỵ, khiến các tù trưởng, phụ đạo và đồng bào các dân tộc khắp miền Tây Bắc từ Mường Lễ đến vùng đất Mường So Phong Thổ đều tâm phục khẩu phục, một lòng hướng về triều đình trung ương. Ngay sau khi chiến sự kết thúc, nhà vua đã cho miễn giảm tô thuế cho cư dân địa phương để nhân dân yên tâm khôi phục sản xuất nông nghiệp.

Nền tảng chính trị và biên cương vững chắc mà Lê Thái Tổ xác lập vào năm 1431 đã tạo tiền đề thuận lợi để các vị vua kế vị, đặc biệt là vua Lê Thánh Tông, hoàn thiện bản đồ Hồng Đức và đưa quốc gia Đại Việt bước vào thời kỳ cực thịnh ở nửa sau thế kỷ XV.

Dấu ấn cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Hành trình vượt thác sông Đà của vị vua khai sáng triều Hậu Lê đã để lại cho mảnh đất Lai Châu những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô giá. Những dấu tích ấy luôn được nhân dân trân trọng gìn giữ như báu vật thiêng liêng.

Bảo vật Quốc gia khắc trên vách đá cổ

Trên hành trình xuôi dòng Đà giang trở về kinh sư vào tháng Chạp năm Tân Hợi (tháng 1 năm 1432 dương lịch), khi thuyền ngự đi qua vách đá Pú Huổi Chỏ thuộc địa phận xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn ngày nay, nhà vua đã cho khắc bài thơ thất ngôn bát cú cùng lời huấn dụ lên vách núi để tổng kết cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431. Tấm văn bia ma nhai lịch sử ấy chính là Bảo vật Quốc gia bia cổ Lê Lợi sông Đà gồm 132 chữ Hán còn lưu truyền nguyên vẹn đến ngày nay.

Lời văn khắc trên đá của Lê Thái Tổ không chỉ ghi lại chiến công dẹp loạn mà còn là lời nhắn nhủ tâm huyết gửi tới muôn đời sau về đạo lý trị quốc an dân nơi biên ải. Người đứng đầu bản mường phải giữ lòng trung nghĩa với Tổ quốc, yêu thương đùm bọc bách tính để non sông mãi mãi vững bền như bàn thạch.

Quần thể đền thờ và lễ hội tại Nậm Nhùn

Trải qua gần sáu thế kỷ, dấu ấn của cuộc viễn chinh lịch sử vẫn hiện diện sống động trên mảnh đất Lai Châu thông qua quần thể di tích quốc gia đền thờ Vua Lê Thái Tổ Lai Châu tại xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn. Tọa lạc trên thế đất cao ráo hướng ra mặt nước mênh mông của lòng hồ Thủy điện Lai Châu và dòng sông Đà lịch sử, khu đền thờ là nơi lưu giữ trang trọng khối đá nguyên bản nặng 15 tấn chứa văn khắc ma nhai của nhà vua.

Hằng năm, vào trung tuần tháng Giêng âm lịch, nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu lại long trọng tổ chức lễ hội đền thờ Vua Lê Thái Tổ Lai Châu với nghi thức rước kiệu thủy bộ tái hiện lại khí thế hào hùng của đoàn thuyền ngự vượt thác sông Đà năm xưa. Sự thành kính của đồng bào Thái, Mông, Mảng, Hà Nhì khi dâng hương trước anh linh nhà vua là minh chứng đẹp đẽ cho sức sống bất diệt của di sản.

Ý nghĩa cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431

Nhìn từ lăng kính sử học hiện đại, sự kiện mùa đông năm Tân Hợi không chỉ là một chiến thắng quân sự thời trung đại mà còn đúc kết những quy luật sâu sắc về nghệ thuật giữ nước và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc nơi biên giới Tổ quốc.

Tầm nhìn chiến lược về an ninh phên dậu

Nghiên cứu chiều sâu của sự kiện lịch sử cách đây gần sáu trăm năm cho thấy nhãn quan địa chính trị vượt thời đại của hoàng đế Lê Thái Tổ đối với vùng núi phía tây bắc. Nhà vua đã sớm nhận thức rằng vùng thượng lưu sông Đà chính là mái nhà che chở cho đồng bằng Bắc Bộ; giữ vững chủ quyền và sự ổn định tại Lai Châu chính là giữ vững an ninh từ xa cho kinh đô Thăng Long và toàn bộ quốc gia Đại Việt.

Cuộc hành quân vượt hàng trăm thác ghềnh hiểm trở lên tận Mường Lễ đã xóa bỏ tâm lý coi vùng núi biên viễn là nơi rừng thiêng nước độc xa cách triều đình.

Bài học xây dựng thế trận lòng dân biên giới

Sự kiện lịch sử thế kỷ XV đã khẳng định chân lý bất biến rằng bảo vệ chủ quyền biên cương quốc gia phải luôn kết hợp chặt chẽ giữa thực lực quốc phòng vững mạnh với chính sách đại đoàn kết dân tộc, lấy việc chăm lo đời sống bình yên, ấm no của nhân dân các dân tộc vùng biên giới làm gốc rễ của thế trận lòng dân. Khi lòng dân biên giới đã thuận, mọi âm mưu chia rẽ hay xâm lấn từ bên ngoài đều tất yếu thất bại.

Những giá trị lịch sử, tư tưởng quân sự nhân văn và di sản văn hiến kết tinh từ cuộc thân chinh Tây Bắc của vua Lê Thái Tổ năm 1431 được biên soạn, lưu trữ và giới thiệu toàn diện trên cổng thông tin Lai Châu NSSC, góp phần bồi đắp lòng yêu nước và ý thức gìn giữ non sông cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lai Châu

laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Lai Châu.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất