Bỏ qua đến nội dung

Cánh đồng Mường Than - Bức tranh thảo nguyên lúa trù phú giữa lòng Tây Bắc

Được mệnh danh là vựa lúa lớn thứ ba của toàn vùng Tây Bắc trong câu ca nhất Thanh nhì Lò tam Than tứ Tấc, cánh đồng Mường Than trải rộng hơn hai nghìn héc-ta dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ.

NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Toàn cảnh cánh đồng Mường Than trải rộng mênh mông dưới chân dãy núi tại huyện Than Uyên Lai Châu

Giữa điệp trùng núi đá hiểm trở của miền sơn cước Tây Bắc, cánh đồng Mường Than mở ra khoảng không gian bằng phẳng và khoáng đạt ôm lấy các bản làng cổ truyền tại huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu. Nhờ lớp đất phù sa cổ màu mỡ cùng nguồn nước mát lành từ các mạch suối đầu nguồn đổ về quanh năm, lòng chảo rộng lớn này đã kiến tạo nên nền văn minh lúa nước đặc sắc và cảnh sắc thiên nhiên bốn mùa quyến rũ.

Vị trí địa lý và kiến tạo thổ nhưỡng cánh đồng Mường Than

Nằm dọc theo trục Quốc lộ 32 kết nối tỉnh Lai Châu với tỉnh Yên Bái và tỉnh Lào Cai, cánh đồng Mường Than thuộc địa phận trung tâm huyện Than Uyên (trải dài qua các xã Mường Than, Hua Nà, Mường Cang, Mường Kim và thị trấn Than Uyên). Phía đông của thung lũng tựa lưng vào sườn tây hùng vĩ của dãy núi Hoàng Liên Sơn, trong khi phía tây được bao bọc bởi các dãy núi cao chia cắt lưu vực sông Đà và dòng sông Nậm Mu.

Lịch sử bồi tụ bồn địa giữa núi rừng Than Uyên

Dưới góc độ địa chất và địa mạo, cánh đồng Mường Than là một bồn địa kiến tạo sụt lún giữa núi hình thành trong kỷ Đệ Tứ. Qua hàng vạn năm phong hóa, các dòng suối lớn nhỏ bắt nguồn từ sườn tây dãy núi Hoàng Liên Sơn như suối Nậm Bốn, suối Nậm Kim cùng hệ thống thủy văn đổ về lưu vực sông Nậm Mu đã mang theo lượng phù sa dồi dào lắng đọng xuống lòng chảo.

Lớp trầm tích bồi tụ có độ dày lớn, giàu khoáng chất vi lượng và chất hữu cơ từ thảm rừng nguyên sinh đầu nguồn rửa trôi xuống, tạo nên nền đất thịt pha cát tơi xốp và giữ ẩm tốt. Khác với những thửa ruộng bậc thang chênh vênh trên sườn núi dốc đứng, địa hình lòng chảo tại đây mở rộng tương đối bằng phẳng và thoải dần về phía trung tâm, kết nối hài hòa với cảnh quan thơ mộng của đồi thông Than Uyên và mặt nước mênh mang của lòng hồ Thủy điện Bản Chát.

Tiêu chí địa danhThông tin khảo cứu tại cánh đồng Mường Than
Tên gọi danh thắngCánh đồng Mường Than
Vị thế vùng Tây BắcXếp thứ ba trong tứ đại cánh đồng (nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc)
Vị trí hành chínhTrung tâm huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu
Tổng diện tích tự nhiênKhoảng 2.000 héc-ta đất canh tác lúa nước tập trung
Độ cao trung bìnhTừ 550 mét đến 650 mét so với mực nước biển
Hệ thống thủy vănLưu vực sông Nậm Mu, suối Nậm Bốn và suối Nậm Kim
Chu kỳ cảnh quan nămMùa nước đổ (tháng 5–6) và mùa lúa chín vàng (tháng 9–10)
Giống lúa đặc sản gắn liềnLúa Séng Cù hạt dài, lúa nếp tan Co Giàng

Danh xưng tam Than trong tứ đại cánh đồng Tây Bắc

Trong kho tàng tri thức địa lý dân gian của cư dân miền núi phía Bắc, câu đúc kết nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc dùng để định danh bốn vùng bồn địa trồng lúa nước rộng lớn và trù phú nhất toàn vùng Tây Bắc (gồm Mường Thanh, Mường Lò, Mường Than và Mường Tấc). Trong bảng xếp hạng tự nhiên ấy, ”tam Than” chính là cánh đồng Mường Than của tỉnh Lai Châu với diện tích khoảng 2.000 héc-ta trải dài liên hoàn qua nhiều xã bản.

Từ nhiều thế kỷ trước, chính nhờ quỹ đất bằng phẳng hiếm hoi giữa trùng điệp núi cao cùng nguồn nước tưới tiêu tự chảy quanh năm không cạn, cư dân bản địa — chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái ngành Thái Trắng và Thái Đen — đã tụ cư lập bản, đắp phai đào mương dẫn nước vào ruộng. Sự hình thành vựa lúa quy mô lớn này không chỉ đảm bảo nguồn lương thực dồi dào cho cả một vùng biên viễn mà còn kiến tạo nên một trung tâm văn hóa thung lũng rực rỡ bên dòng sông Nậm Mu.

Vẻ đẹp bốn mùa và cảnh quan sinh thái cánh đồng Mường Than

Do đặc thù khí hậu nhiệt đới núi cao có biên độ nhiệt ngày và đêm lớn kết hợp cùng làn sương mù bao phủ mỗi sớm mai, diện mạo của cánh đồng Mường Than biến chuyển kỳ ảo theo từng chu kỳ nông lịch. Hai thời khắc giao mùa rực rỡ nhất làm nên danh tiếng mỹ học của thung lũng này là mùa nước đổ vào đầu hạ và mùa lúa chín vàng mỗi độ thu về.

Những thửa ruộng lúa chín vàng óng ả hòa cùng sắc xanh trên cánh đồng Mường Than Lai Châu
Những thửa ruộng lúa chín vàng óng ả hòa cùng sắc xanh trên cánh đồng Mường Than Lai Châu

Sắc màu kỳ ảo của mùa nước đổ và mạ non

Vào khoảng tháng 5 đến tháng 6 hằng năm, khi những cơn mưa rào đầu hạ trút xuống sườn tây dãy núi Hoàng Liên Sơn, nguồn nước mát lành theo hệ thống kênh phai tràn vào khắp mặt ruộng, mở đầu cho mùa nước đổ trên cánh đồng Mường Than. Hàng nghìn thửa ruộng nối tiếp nhau biến thành những tấm gương khổng lồ phẳng lặng, phản chiếu sắc xanh biếc của bầu trời vùng cao, những dải mây trắng bồng bềnh và bóng núi trầm mặc.

Dưới ánh nắng bình minh hay hoàng hôn đỏ rực, mặt nước loang loáng sắc bạc đan xen với màu nâu trầm của bờ đất mới cày ải tạo nên một bức tranh trừu tượng sống động. Chỉ vài tuần sau khi đồng bào xuống đồng cấy lúa, toàn bộ lòng chảo nhanh chóng khoác lên mình tấm áo xanh non mơn mởn của mạ mới bén rễ, trải dài tít tắp đến tận chân núi và tỏa hương lúa non thanh khiết trong gió chiều.

Bức tranh mùa lúa chín vàng óng ả dưới chân núi

Khi tiết trời Tây Bắc bước sang thu vào khoảng tháng 9 đến tháng 10 dương lịch, cánh đồng Mường Than bước vào thời kỳ rực rỡ nhất trong năm với mùa lúa chín vàng nhuộm thắm cả thung lũng rộng lớn. Nhờ sự chênh lệch thời điểm gieo cấy giữa các chân ruộng trũng và các bậc ruộng thoải ven đồi, sắc vàng óng ả của lúa chín rộ hòa quyện cùng sắc vàng chanh của lúa đang vào chắc và sắc xanh cốm của những thửa lúa muộn, dệt nên tấm thổ cẩm khổng lồ đa sắc độ.

Nhìn từ các điểm cao trên đèo hoặc từ những triền đồi lộng gió của huyện Than Uyên, từng làn sóng lúa uốn lượn mềm mại theo chiều gió thổi, bao bọc lấy những con đường nội đồng thẳng tắp và các cụm bản làng xanh bóng tre, bóng cọ. Khung cảnh lao động gặt lúa, đập lúa rộn ràng tiếng cười nói của đồng bào dân tộc Thái, dân tộc Mông dưới nắng thu vàng mật tạo nên sức sống căng tràn, bình yên và trù phú hiếm nơi nào sánh kịp.

  • Sương sớm thung lũng: Lớp sương mù mỏng nhẹ giăng mắc ngang sườn núi mỗi buổi bình minh làm nổi bật sắc vàng rực rỡ của biển lúa chín dưới lòng chảo.
  • Hệ thống mương phai thủy lợi cổ truyền: Những dòng mương nước trong vắt uốn lượn quanh ruộng, kết hợp cọn nước tre truyền thống đưa nước lên các chân ruộng cao.
  • Sự chuyển tiếp địa hình lòng chảo - sườn đồi: Vùng lõi là cánh đồng bằng phẳng 2.000 héc-ta, viền quanh là các thửa ruộng bậc thang thoải nhẹ ôm lấy chân núi.
  • Hương lúa mới quyện trong gió thu: Mùi thơm đặc trưng của các giống lúa đặc sản lan tỏa khắp không gian các bản làng vào mùa thu hoạch.

Không gian bản làng và dấu ấn lịch sử tại cánh đồng Mường Than

Không chỉ là một thắng cảnh nông nghiệp tự nhiên kỳ vĩ, cánh đồng Mường Than còn là cái nôi nuôi dưỡng văn minh lúa nước của vùng văn hóa Mường Than cổ truyền và lưu giữ những trang sử cách mạng hào hùng của nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu trong thế kỷ XX.

Đồng bào bản địa thu hoạch lúa mùa vàng trên cánh đồng Mường Than dưới bầu trời xanh ngắt
Đồng bào bản địa thu hoạch lúa mùa vàng trên cánh đồng Mường Than dưới bầu trời xanh ngắt

Kiến trúc nhà sàn người Thái và văn hóa canh tác lúa

Bao quanh rìa cánh đồng Mường Than và nép mình bên các dòng suối mát là hàng chục bản làng cổ của người Thái như bản Thẩm Phé, bản Cang Mường, bản Én Nọi hay bản Sang Ngà. Kiến trúc truyền thống nổi bật tại đây là những ngôi nhà sàn người Thái dựng bằng gỗ vững chãi, mái lợp ngói âm dương hoặc cỏ gianh, trên hai đầu hồi mái của ngành Thái Đen trang trí hình khau cút chạm khắc tinh xảo hướng lên bầu trời.

Mọi nhịp điệu sinh hoạt vật chất lẫn tinh thần của cư dân trong bản đều gắn chặt với chu kỳ sinh trưởng của cây lúa trên cánh đồng Mường Than. Từ kỹ thuật chọn giống, làm đất, đắp bờ giữ nước cho đến nghi thức rước hồn lúa (Mẹ Lúa) về kho sau mùa gặt đều thể hiện sự tôn kính sâu sắc đối với thiên nhiên và đất mẹ. Ngay dưới chân sàn nhà và bên các con suối chảy qua cánh đồng, người dân còn duy trì truyền thống bắt cá suối chế biến món cá nướng pa pỉnh tộp Lai Châu thơm lừng hương mắc khén, tạo nên nét văn hóa ẩm thực đồng quê đậm đà bản sắc.

Thời điểm trong nămDiện mạo cảnh quan cánh đồng Mường ThanHoạt động văn hóa & nông nghiệp gắn liền
Tháng 1 – Tháng 3Sương xuân bảng lảng, lúa vụ chiêm xanh mướt phủ kín lòng chảoMở hội đầu xuân, giao lưu văn nghệ và múa xòe truyền thống
Tháng 5 – Tháng 6Mùa nước đổ lấp lánh như gương trời phản chiếu mây núiDẫn nước từ suối vào ruộng, cày ải và xuống đồng cấy lúa vụ mùa
Tháng 7 – Tháng 8Biển lúa thì con gái xanh rì rào trải rộng khắp 2.000 héc-taChăm sóc đồng ruộng, giữ mực nước điều hòa trong các thửa ruộng
Tháng 9 – Tháng 10Mùa lúa chín vàng rực rỡ tựa tấm thảm gấm dưới chân núiThu hoạch lúa mùa, lễ mừng cơm mới và chế biến bánh cốm, bánh nếp

Mạch nguồn lịch sử cách mạng gắn với mảnh đất Than Uyên

Trong lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc và xây dựng quê hương Tây Bắc, địa bàn cánh đồng Mường Than và huyện Than Uyên giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trên hành lang giao thông nối liền Liên khu Việt Bắc với mặt trận Tây Bắc. Cách khu vực trung tâm cánh đồng không xa bên bờ sông Nậm Mu là Khu di tích lịch sử Bản Lướt — nơi ghi dấu sự kiện thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên (tiền thân của Đảng bộ tỉnh Lai Châu ngày nay) vào tháng 10 năm 1949.

Suốt những năm tháng kháng chiến gian khổ, những hạt thóc vàng thu hoạch từ cánh đồng Mường Than cùng lòng yêu nước nồng nàn của đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Dao, Khơ Mú tại Than Uyên đã trở thành hậu phương vững chắc nuôi quân, góp sức người sức của vào thắng lợi giải phóng quê hương và chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Truyền thống cần cù trong lao động sản xuất hòa quyện cùng khí phách kiên cường trong lịch sử đã bồi đắp nên chiều sâu nhân văn đáng tự hào cho vùng đất bồn địa trù phú này.

Giá trị nông nghiệp đặc sản và di sản văn hóa cánh đồng Mường Than

Nhờ sự ưu đãi hiếm có về thổ nhưỡng trầm tích, biên độ nhiệt ngày đêm chênh lệch lớn từ 8 đến 12 độ C và nguồn nước suối khoáng tự nhiên chảy ra từ rừng già dãy núi Hoàng Liên Sơn, cánh đồng Mường Than là vùng nguyên liệu sinh ra những nông sản đặc sản trứ danh cùng các lễ hội dân gian độc đáo của tỉnh Lai Châu.

Cái nôi của hạt gạo Séng Cù và bánh bỏng truyền thống

Nhắc đến giá trị nông sản kết tinh từ đất và nước của cánh đồng Mường Than, nổi bật hàng đầu là đặc sản gạo Séng Cù Than Uyên. Được gieo trồng trên lớp đất phù sa cổ và tắm mình trong làn nước suối lạnh đầu nguồn suốt hơn một trăm ngày sinh trưởng, hạt gạo Séng Cù nơi đây có dáng thon dài, lớp cám giàu vitamin và hàm lượng dinh dưỡng cao gấp nhiều lần giống lúa thông thường. Khi nấu chín, hạt cơm trắng ngần, dẻo mềm, vị ngọt đậm đà tự nhiên và tỏa hương thơm ngát đặc trưng ngay cả khi đã để nguội.

Bên cạnh gạo tẻ Séng Cù, những giống lúa nếp tan thượng hạng canh tác trên cánh đồng Mường Than còn là nguyên liệu cốt lõi để đồng bào dân tộc Thái chế biến thức quà truyền thống bánh bỏng Mường Than. Từ những hạt thóc nếp căng tròn phơi khô dưới nắng thu vàng óng, qua bàn tay khéo léo đồ xôi, phơi se, rang phồng và ngào mật mía hoặc đường phên, người dân vùng vùng văn hóa Mường Than đã tạo nên món bánh giòn tan, thơm ngậy dùng để dâng cúng tổ tiên trong dịp lễ Tết và đãi khách quý phương xa.

Điệu xòe đoàn kết và lễ hội dân gian sau mùa gặt

Sau mỗi vụ thu hoạch thắng lợi khi thóc vàng đã đầy ắp trong bồ, không gian các bản làng ven cánh đồng Mường Than lại bừng lên sức sống của các sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc. Vào những đêm trăng sáng bên bếp lửa hồng, thanh niên nam nữ người Thái cùng hội tụ trên sàn sân dựng cao ngoài trời để tham gia lễ hội Hạn Khuống của người Thái — một hình thức diễn xướng giao duyên cổ truyền nơi tiếng hát khắp, tiếng đàn tính tẩu và tiếng khèn bè hòa quyện cùng nhịp quay xa kéo sợi.

Đặc biệt, tinh thần gắn kết cộng đồng của cư dân vùng lòng chảo được thể hiện trọn vẹn nhất qua các vòng xòe rộng lớn trong lễ hội Xòe Chiêng. Tiếng chiêng, tiếng trống ngân vang giữa thung lũng núi rừng hòa cùng những bước chân nhịp nhàng nắm chặt tay nhau quanh đống lửa, gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no, hòa thuận và mùa màng bội thu trên quê hương. Nhằm lưu giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa - sinh thái đặc sắc ấy, hệ thống cơ sở dữ liệu Lai Châu NSSC thường xuyên cập nhật tư liệu nghiên cứu toàn diện về các danh thắng, làng nghề và di sản bản địa trên toàn tỉnh.

Trải rộng giữa non cao Tây Bắc với vẻ đẹp khoáng đạt suốt bốn mùa, cánh đồng Mường Than không chỉ khẳng định vị thế ”tam Than” lừng danh trong tứ đại cánh đồng miền sơn cước mà còn là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của văn minh lúa nước vùng cao. Sự hòa quyện giữa cảnh sắc mùa nước đổ, mùa lúa chín vàng với hương vị gạo quý và bản sắc văn hóa dân tộc Thái tại huyện Than Uyên đã làm nên một miền di sản sống động, giàu bản sắc của tỉnh Lai Châu.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lai Châu

laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lai Châu.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất