Lễ hội Xòe Chiêng - Nhịp chiêng ngân vang và vòng xòe xuân trên cánh đồng Mường Than
NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Gắn liền với lịch sử khai khẩn vựa lúa lớn thứ ba vùng Tây Bắc tại xã Mường Than, Bản Bo và thị trấn Than Uyên, lễ hội Xòe Chiêng là biểu tượng sinh động cho đời sống tinh thần phóng khoáng, trọng tình nghĩa của cư dân bản địa. Từ nghi thức rước nước đầu năm đến những điệu múa uyển chuyển bên guồng nước, ngày hội lưu giữ trọn vẹn mạch nguồn văn hiến lâu đời.
Nguồn gốc văn minh lúa nước của lễ hội Xòe Chiêng
Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của cộng đồng các dân tộc tỉnh Lai Châu, nghệ thuật múa xòe và diễn tấu chiêng trống của đồng bào Thái luôn giữ vị trí trang trọng. Sự ra đời của ngày hội đầu xuân gắn liền mật thiết với quá trình mở mang đồng ruộng và xây dựng bản mường.
Vựa lúa Mường Than và triết lý sống của người Thái
Từ bao đời nay, câu truyền tụng dân gian Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc đã khẳng định vị thế trù phú của cánh đồng Mường Than trong bốn đại vựa lúa lớn vùng Tây Bắc. Trải rộng trên địa bàn huyện Than Uyên và một phần huyện Tân Uyên dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn kéo dài từ khu vực đèo Ô Quy Hồ, thung lũng Mường Than được bồi đắp bởi phù sa của dòng suối Nậm Mu. Trên mảnh đất ấy, đồng bào Thái đã sớm định cư, dựng nhà sàn gỗ và sáng tạo hệ thống cọn nước tre tưới tắm cho đồng ruộng.
Sau một năm lao động cần mẫn, khi những bồ thóc đã đầy ắp trên gác bếp và tiết trời chuyển sang mùa xuân ấm áp, cư dân người Thái tại huyện Than Uyên lại mở lễ hội Xòe Chiêng mừng xuân mới. Trong tâm thức của người Thái vùng Mường Than, câu tục ngữ không xòe không vui, không xòe cây lúa không trổ bông, không xòe cây ngô không ra bắp, không xòe trai gái không thành đôi đã trở thành triết lý sống cốt lõi.
Sự giao hòa giữa âm thanh chiêng đồng và điệu xòe
Điểm làm nên bản sắc độc đáo riêng có của lễ hội Xòe Chiêng chính là sự kết hợp hữu cơ giữa âm thanh trầm hùng của tiếng chiêng, tiếng trống với nhịp bước uyển chuyển của các điệu múa xòe. Đối với người Thái ở Mường Than, Bản Bo hay Mường Kim, chiếc chiêng đồng là bảo vật thiêng liêng có linh hồn, đóng vai trò là nhịp cầu âm thanh kết nối con người với thần linh cai quản trời đất, sông núi và tổ tiên.
Khi tiếng chiêng, tiếng trống hòa cùng tiếng đàn tính tẩu, khèn bè và pí pặp ngân vang giữa thung lũng, âm hưởng ấy như lời hiệu triệu thúc giục lòng người bước vào vòng xòe đoàn kết. Nhịp chiêng chậm rãi hay dồn dập trực tiếp điều khiển tiết tấu bước chân của các chàng trai, cô gái Thái, nâng tầm lễ hội Xòe Chiêng thành nghệ thuật diễn xướng cộng đồng đặc sắc.
| Thành tố cấu trúc lễ hội | Đặc điểm không gian và hình thức thể hiện | Ý nghĩa văn hóa và tâm linh trong đời sống người Thái |
|---|---|---|
| Không gian tổ chức | Cánh đồng Mường Than, khu vực cọn nước Bản Bo và trung tâm Than Uyên | Gắn kết không gian lễ hội với đồng ruộng, dòng suối và bản làng |
| Thời gian diễn ra | Dịp đầu xuân mới (thường từ mùng 1 đến rằm tháng Giêng âm lịch) | Khởi đầu chu kỳ canh tác mới trong khí thế hân hoan, tràn đầy sinh lực |
| Nghi thức tâm linh | Lễ rửa chiêng bên suối, lễ rước nước, lễ gội đầu và lễ cúng bản mường | Tẩy trần bụi bặm năm cũ, đánh thức linh khí tiếng chiêng và cầu bình an |
| Nghệ thuật tâm điểm | Trình diễn 36 điệu xòe cổ truyền và kết nối vòng đại xòe quanh lửa | Biểu dương tình đoàn kết cộng đồng, khát vọng ấm no và tình yêu đôi lứa |
| Trò chơi dân gian | Đua thuyền đuôi én, bắn nỏ, ném còn, đẩy gậy, kéo co và tó má lẹ | Rèn luyện sức khỏe, sự dẻo dai, khéo léo và tinh thần thượng võ bản địa |
| Nhạc cụ diễn tấu | Chiêng đồng, trống cái, đàn tính tẩu, khèn bè và pí pặp truyền thống | Giữ nhịp điệu dẫn dắt toàn bộ các nghi thức và các điệu múa xòe cổ |
Không gian tổ chức và nghi thức mở màn lễ hội Xòe Chiêng
Trước khi bước vào những màn múa xòe sôi động, ngày hội mùa xuân của người Thái tại Than Uyên và Bản Bo luôn mở đầu bằng những nghi thức tâm linh trang trọng hướng về cội nguồn nước mát và các vị thần bảo hộ non sông.
Nghi lễ rửa chiêng và cúng bản bên dòng suối mát
Theo phong tục cổ truyền tại các bản người Thái thuộc xã Bản Bo và xã Mường Than, phần lễ của lễ hội Xòe Chiêng bắt đầu bằng nghi lễ rửa chiêng và lễ rước nước thiêng bên bờ suối đầu nguồn như suối Nậm Mu hay suối Nà Khương. Vào buổi sáng ngày lành đầu năm mới, đoàn rước gồm thầy cúng uy tín, các bậc cao niên cùng đội chiêng trống và thanh niên Thái thành kính rước bộ chiêng quý ra bến nước bên những vòng cọn nước quay đều.
Tại bến suối linh thiêng, thầy cúng dâng hương hoa khấn xin thần sông, thần suối ban cho nguồn nước tinh khiết nhất của mùa xuân. Sau lời khấn trang nghiêm, thầy cúng dùng cành lá rừng nhúng vào làn nước suối mát lành để thực hiện nghi lễ rửa chiêng, lau sạch bụi trần năm cũ và đánh thức linh hồn chiếc chiêng đồng trước khi gióng lên hồi chiêng khai hội đầu tiên. Tiếp đó, đoàn rước đưa chiêng về sân lễ trung tâm để cử hành lễ cúng thần bản, tưởng nhớ công ơn tiền nhân khai mở đất đai cũng như truyền thống hào hùng gắn với di tích đền thờ Vua Lê Thái Tổ Lai Châu.
Không gian cọn nước Bản Bo và cánh đồng ngày xuân
Không gian diễn ra lễ hội Xòe Chiêng tại huyện Than Uyên và xã Bản Bo mang vẻ đẹp thơ mộng của vùng thung lũng lòng chảo Tây Bắc mỗi độ xuân sang. Nơi tổ chức lễ hội thường là những bãi đất phẳng rộng rãi nằm ngay bên bờ suối Nậm Mu hoặc giữa những cánh đồng lúa xanh mướt, nơi có hàng chục chiếc cọn nước bằng tre nứa cao từ năm đến bảy mét nối tiếp nhau quay nhịp nhàng theo dòng nước chảy.
Giữa khung cảnh sơn thủy hữu tình ấy, các bản làng cùng dựng lên những gian trại văn hóa tre nứa, trưng bày thổ cẩm, khăn piêu cùng các thức quà ẩm thực bản địa như cơm lam ống nứa, cá suối nướng, xôi tím Lai Châu hay món rêu đá nướng Lai Châu thơm lừng hương mắc khén. Sắc áo cóm trắng tinh khôi với hàng cúc bạc hình bướm của phụ nữ Thái hòa quyện cùng sắc hoa đào, hoa ban tạo nên bức tranh văn hóa rực rỡ chẳng kém ngày vui tại lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La hay sắc màu vùng cao quanh danh thắng động Pu Sam Cáp.

Diễn xướng nghệ thuật và trò chơi tại lễ hội Xòe Chiêng
Khi hồi trống cái và tiếng chiêng đồng chính thức khai màn phần hội, toàn bộ thung lũng Mường Than và Bản Bo cuốn vào không khí lễ hội tưng bừng. Những điệu múa xòe cổ truyền cùng hàng loạt trò chơi dân gian sôi nổi đã tái hiện trọn vẹn đời sống lao động và tinh thần thượng võ của cư dân vùng cao.
Sức quyến rũ của 36 điệu xòe cổ và vòng đại xòe
Linh hồn nghệ thuật của lễ hội Xòe Chiêng nằm ở những màn trình diễn múa xòe truyền thống do các đội văn nghệ dân gian và nghệ nhân người Thái gìn giữ. Theo nhịp trống chiêng rộn rã, những thiếu nữ Thái duyên dáng trong chiếc váy nhung đen và khăn piêu thêu hoa văn tinh xảo bước ra sân bãi, lần lượt tái hiện 6 điệu xòe cổ nguyên bản như xòe đón khách, xòe nâng khăn mời rượu, xòe tiến lùi bốn phương, xòe tung khăn, xòe vòng tròn và xòe nắm tay cùng hệ thống 36 điệu xòe cổ phát triển phong phú như xòe khăn, xòe nón, xòe quạt, xòe sạp, xòe nhạc, xòe gậy.
Mỗi động tác nhún chân, nghiêng mình trong 36 điệu xòe cổ đều mô phỏng sinh động các thao tác lao động nông nghiệp, từ dáng người phát nương, gieo hạt, gặt lúa trên những cánh đồng trù phú tựa dải ruộng bậc thang Mù Cang Chải cho tới niềm vui quây quần bên ché rượu cần ngày mùa. Cao trào của lễ hội Xòe Chiêng là khi vòng đại xòe mở rộng thành nhiều tầng đồng tâm nối tiếp nhau; tất cả mọi người đều nắm chặt tay nhau bước theo nhịp chiêng trống.
- Nghi lễ rửa chiêng và cúng bản: Mở đầu lễ hội bên dòng suối trong lành để thanh tẩy nhạc cụ thiêng, cầu thần sông núi phù hộ cho bản làng bình yên, mùa màng tươi tốt.
- Trình diễn 6 điệu xòe gốc và 36 điệu xòe cổ: Do các nghệ nhân và đội văn nghệ bản địa thể hiện với đạo cụ khăn piêu, quạt hoa, nón lá, tính tẩu theo tiết tấu chiêng trống.
- Vòng đại xòe cộng đồng: Quy tụ hàng trăm đến hàng nghìn người nắm tay nhau tạo thành những vòng tròn lớn biểu trưng cho sự gắn kết bền chặt giữa các dân tộc.
- Thi đấu thể thao và trò chơi dân gian: Gồm đua thuyền đuôi én trên mặt nước, thi bắn nỏ, tung còn qua vòng ngũ sắc, đẩy gậy và chơi tó má lẹ truyền thống.

Hội đua thuyền đuôi én, bắn nỏ và ném còn đầu năm
Song hành cùng những vòng xòe uyển chuyển, phần hội của lễ hội Xòe Chiêng tại huyện Than Uyên và xã Bản Bo còn cuốn hút bởi chuỗi hoạt động thể thao dân tộc đặc sắc. Gắn bó với đời sống sông nước dọc lưu vực suối Nậm Mu, hội thi đua thuyền đuôi én luôn mang lại những màn tranh tài kịch tính. Những chiếc thuyền độc mộc thon dài có phần đuôi vút cong như cánh chim én mùa xuân được các tay chèo người Thái điều khiển lướt nhanh giữa tiếng trống thúc vang dội.
Trên bãi cỏ rộng giữa thung lũng, cây nêu cao vút gắn vòng tròn hồng tâm trở thành điểm hẹn của trò tung còn đầu xuân. Khu vực diễn ra trò chơi tó má lẹ (dùng hạt cây rừng tròn dẹp bật trúng hạt đích bằng mu bàn chân hoặc đầu gối) cũng thu hút đông đảo phụ nữ Thái tham gia, sánh cùng các môn bắn nỏ, đẩy gậy và kéo co trong lễ hội Xòe Chiêng.
Sức sống di sản văn hóa của lễ hội Xòe Chiêng hôm nay
Vượt qua thử thách của thời gian, ngày hội mùa xuân nơi vùng đất Mường Than vẫn giữ nguyên vẹn sức hấp dẫn và giá trị nhân văn cao đẹp, trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc của vùng đất Lai Châu.
Nhịp cầu gắn kết tình đoàn kết các dân tộc Tây Bắc
Giá trị cốt lõi làm nên sức sống trường tồn của lễ hội Xòe Chiêng chính là khả năng kết nối cộng đồng vượt qua mọi ranh giới tộc người. Tại địa bàn huyện Than Uyên cũng như xã Bản Bo, người Thái sinh sống đan xen với đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Khơ Mú, Kinh. Khi tiếng chiêng khai hội đầu xuân vang lên, ngày hội trở thành ngày vui chung của tất cả các dân tộc anh em.
Vòng tròn của điệu xòe nơi thung lũng Mường Than không có điểm đầu và cũng chẳng có điểm cuối, ai đến sau cứ tự nhiên tách tay người đang múa để nhập vào vòng xòe. Chính sự bao dung và hiếu khách ấy trong lễ hội Xòe Chiêng đã hun đúc tinh thần cố kết cộng đồng bền chặt.
Trao truyền nghệ thuật múa xòe cho thế hệ trẻ bản làng
Nhận thức sâu sắc giá trị của di sản Nghệ thuật Xòe Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, công tác bảo tồn 36 điệu xòe cổ cùng kỹ thuật diễn tấu chiêng trống tại Lai Châu đang được triển khai bài bản. Tại các bản làng thuộc Mường Than, Mường Kim, Bản Bo, nhiều câu lạc bộ văn nghệ dân gian và các lớp truyền dạy múa xòe do các nghệ nhân cao tuổi hướng dẫn được duy trì thường xuyên.
Để lưu giữ trọn vẹn và giới thiệu rộng rãi hệ thống tri thức văn hóa bản địa tới độc giả cả nước, chuyên trang Lai Châu NSSC liên tục cập nhật dữ liệu bách khoa về nguồn gốc lịch sử, nghi thức thực hành và giá trị nghệ thuật của các lễ hội truyền thống trên địa bàn tỉnh. Việc duy trì tổ chức thường niên với quy mô trang trọng, giữ đúng bản sắc nguyên gốc từ nghi lễ rửa chiêng, hội đua thuyền đuôi én cho tới trò chơi tó má lẹ đã khẳng định sức sống mãnh liệt của văn hóa Thái.
Hòa quyện giữa tiếng chiêng đồng vang vọng núi rừng, nhịp quay của những guồng nước bên dòng suối mát và vòng tay ấm áp nghĩa tình trên cánh đồng lớn Tây Bắc, lễ hội Xòe Chiêng mãi là biểu tượng văn hóa rực rỡ của đất và người Lai Châu.
NSSC Lai Châu
laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lai Châu.
Bài liên quan
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái - Đêm trăng giao duyên nơi bản mường Lai Châu
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái tại Mường So và Than Uyên tỉnh Lai Châu là hình thức sinh hoạt văn hóa giao duyên độc đáo trên sàn tre vào những đêm trăng sáng.
Lễ hội Gầu Tào của người Mông - Khát vọng mùa xuân trên đỉnh núi cao Lai Châu
Lễ hội Gầu Tào của người Mông tại Phong Thổ, Sìn Hồ, Tam Đường tỉnh Lai Châu diễn ra vào đầu tháng Giêng âm lịch với nghi lễ dựng cây nêu cầu phúc và mùa màng.
Lễ hội Nàng Han - Khúc tráng ca tri ân nữ tướng người Thái trắng đất Mường So
Lễ hội Nàng Han diễn ra ngày Rằm tháng Hai âm lịch tại xã Mường So, huyện Phong Thổ, Lai Châu nhằm tưởng niệm nữ tướng người Thái trắng có công giữ yên bờ cõi.



