Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hạn Khuống của người Thái - Đêm trăng giao duyên nơi bản mường Lai Châu

Vào những đêm trăng sáng sau vụ mùa thu hoạch tại vùng thung lũng Mường So và lòng chảo Than Uyên tỉnh Lai Châu, lễ hội Hạn Khuống của người Thái lại ngân vang những câu khắp đối đáp trữ tình. Trên chiếc sàn tre trang trí hoa sáp ong và chim muông đan nan, vẻ đẹp lao động cần cù hòa quyện trọn vẹn cùng tình yêu đôi lứa.

NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Các thiếu nữ Thái ngồi quay xa kéo sợi và trò chuyện giao duyên trên sàn tre trong lễ hội Hạn Khuống của người Thái

Khởi nguồn từ tập quán lao động se bông dệt vải và khát vọng giao lưu tình cảm của thanh niên nam nữ sau những ngày mùa vất vả, lễ hội Hạn Khuống của người Thái là một trong những hình thức diễn xướng dân gian trữ tình bậc nhất vùng Tây Bắc. Giữa không gian tĩnh mịch của các bản làng thuộc vùng người Thái Mường So và lòng chảo Than Uyên, ánh lửa bập bùng trên sàn Hạn Khuống hòa cùng tiếng khèn bè đàn tính đã dệt nên bao mối duyên lành bền chặt.

Cội nguồn văn hóa bản mường trong lễ hội Hạn Khuống của người Thái

Trong kho tàng văn hóa cổ truyền của các nhóm cư dân nói tiếng Thái tại tỉnh Lai Châu, đời sống tinh thần luôn gắn liền với những câu khắp (làn điệu dân ca truyền thống) ngợi ca thiên nhiên, lao động và tình yêu đôi lứa.

Ý nghĩa chiếc sàn ngoài sân dưới ánh trăng mùa thu

Theo ngôn ngữ dân tộc Thái vùng Tây Bắc, từ Hạn có nghĩa là cái sàn cao được dựng bằng tre gỗ, còn từ Khuống mang nghĩa là khoảng sân rộng ngoài trời trong bản hoặc khoảng đất trống giữa các nếp nhà sàn. Tương truyền từ thuở xa xưa, sau khi vụ mùa tháng Mười âm lịch hoặc vụ xuân khép lại, thóc lúa đã thu hoạch đầy bồ trên cánh đồng Mường Than và thung lũng Phong Thổ, các thiếu nữ Thái thường mang bông vải ra sân ngồi dưới ánh trăng để cán bông, bật bông và kéo sợi dệt thổ cẩm chuẩn bị cho ngày Tết hoặc làm của hồi môn về nhà chồng.

Để giúp các cô gái đỡ buồn ngủ trong những đêm sương lạnh và tránh thú dữ quấy phá, các chàng trai trong bản và các bản lân cận đã mang theo đuốc sáng, khèn bè, đàn tính tẩu đến đứng quanh sân vừa đốt lửa sưởi ấm, vừa cất tiếng hát trêu ghẹo, trò chuyện tâm tình.

Dấu ấn sinh hoạt tại Mường So và lòng chảo Than Uyên

Tại tỉnh Lai Châu, không gian thực hành di sản này phát triển rực rỡ nhất ở hai vùng văn hóa Thái tiêu biểu là cộng đồng người Thái Mường So (người Thái trắng tại huyện Phong Thổ) và cộng đồng người Thái đen sinh sống lâu đời tại vùng lòng chảo Than Uyên, Tân Uyên. Nếu vùng Mường So nằm gần các thắng cảnh thiên nhiên kỳ vĩ như bản Sin Suối Hồ và sườn núi dẫn lên cao nguyên Sìn Hồ nổi tiếng với vẻ đẹp dịu dàng của thiếu nữ áo cóm trắng cùng các lễ hội tâm linh như lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai ở vùng giao thoa sông Đà, thì vùng Than Uyên bên dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ nối liền mạch đỉnh Fansipan lại lưu giữ trọn vẹn những làn điệu khắp cổ sâu lắng của người Thái đen.

Dù có những nét chấm phá riêng biệt trong giọng khắp và trang phục giữa ngành Thái trắng và ngành Thái đen, cốt lõi của đêm hội Hạn Khuống ở cả hai vùng đều hướng tới việc giáo dục lối sống nhân nghĩa, rèn luyện trí thông minh qua tài ứng đối thơ ca và tạo dựng không gian tìm hiểu lành mạnh, trong sáng cho thế hệ trẻ trong bản mường.

Thành tố cấu trúc đêm hộiĐặc điểm kiến tạo và thực hành tại Lai ChâuÝ nghĩa biểu trưng trong văn hóa Thái
Kiến trúc sàn Hạn KhuốngSàn tre nứa dựng cao khoảng hơn một mét giữa sân rộng, có lan can và cầu thangKhông gian văn hóa tôn vinh người phụ nữ và sự thanh cao của tình yêu đôi lứa
Cột trụ và cây hoa sáp ongCột tre cao ở chính giữa sàn gắn hoa sáp ong, quả còn và chim muông đan nan treTrục kết nối đất trời, cầu mong vạn vật sinh sôi, mùa màng trù phú và hạnh phúc
Vai trò của bà chủ sànNgười phụ nữ cao niên uy tín hoặc cô gái khéo léo dẫn dắt các thiếu nữ trên sànGiữ gìn phép tắc gia phong, điều phối cuộc hát đối đáp đúng lề lối cổ truyền
Hoạt động quay xa kéo sợi và hát khắp đối đápThiếu nữ se bông dệt vải trên sàn và đối đáp thơ ca cùng các chàng trai dưới sânKết hợp hài hòa giữa lao động cần cù với nghệ thuật diễn xướng giao duyên

Nghệ thuật kiến tạo sàn tre trong lễ hội Hạn Khuống của người Thái

Điểm độc đáo bậc nhất làm nên bản sắc thị giác của lễ hội Hạn Khuống của người Thái chính là nghệ thuật dựng và trang trí chiếc sàn diễn xướng hoàn toàn từ các vật liệu tự nhiên của núi rừng như tre, nứa, gỗ, dây mây và sáp ong rừng.

Cấu trúc sàn Hạn Khuống và bếp lửa ấm đêm sương

Trước đêm mở hội vài ngày, thanh niên nam nữ trong bản cùng nhau vào rừng chọn những cây bương, cây tre già thẳng tắp, dẻo dai để dựng sàn Hạn Khuống tại một bãi đất bằng phẳng ở trung tâm bản.

Ngay chính giữa lòng sàn, người dân dành một khoảng trống hình vuông để đặt khung bếp đất nung củi rừng. Trong những đêm sương núi Tây Bắc se lạnh như vùng gần thác Tác Tình Tam Đường, ngọn lửa hồng bập bùng giữa sàn không chỉ tỏa hơi ấm cho các cô gái ngồi quay xa kéo sợi, thêu khăn Piêu mà còn cung cấp ánh sáng lung linh soi tỏ gương mặt rạng rỡ của những người tham gia đêm hội, tạo nên bầu không khí ấm cúng, gần gũi như chính gian bếp trên ngôi nhà sàn truyền thống.

Biểu tượng cây hoa sáp ong cùng chim muông đan tre

Nét trang trí nghệ thuật đặc sắc nhất trên sàn Hạn Khuống là hệ thống cột tre vươn cao ở bốn góc sàn và đặc biệt là cây cột trụ chính (cây Lắc Khuống) dựng thẳng đứng ngay giữa sàn nhà.

Tại vị trí trang trọng trên thân cột chính, người Thái gắn cây hoa sáp ong được se nặn công phu từ sáp ong rừng vàng óng lấy từ các cánh rừng già, điểm xuyết thêm những dải tua vải thổ cẩm nhiều màu.

Các cô gái Thái ngồi quay xa kéo sợi trên sàn tre trong khi các chàng trai thổi khèn bè hát đối đáp dưới sàn Hạn Khuống
Các cô gái Thái ngồi quay xa kéo sợi trên sàn tre trong khi các chàng trai thổi khèn bè hát đối đáp dưới sàn Hạn Khuống

Lề lối hát khắp đối đáp tại lễ hội Hạn Khuống của người Thái

Không gian diễn xướng trong lễ hội Hạn Khuống của người Thái được vận hành như một vở kịch dân gian giàu chất thơ với những quy ước văn hóa chặt chẽ giữa chủ và khách, giữa các cô gái ngồi trên sàn cao và các chàng trai đứng dưới chân cầu thang.

Nghi thức thử tài xin bước lên cầu thang sàn tre

Khi ánh trăng vừa nhô lên khỏi đỉnh núi, các cô gái Thái trong bộ trang phục rực rỡ nhất — áo cóm đính hàng cúc bướm bạc lấp lánh, váy nhung đen thướt tha, thắt lưng xanh lam và đầu đội chiếc khăn Piêu thêu hoa văn cút piêu rực rỡ — cùng nhau bước lên sàn Hạn Khuống.

Lúc này, các chàng trai từ bản khác hoặc xóm khác trong trang phục áo chàm, đầu đội khăn, tay cầm khèn bè đàn tính, sáo trúc tiến đến đứng tập trung dưới chân cầu thang sàn Hạn Khuống.

  • Chặng hát chào hỏi và xin mở rào cầu thang: Các chàng trai cất giọng khắp khiêm nhường tự giới thiệu quê quán, bày tỏ lòng ngưỡng mộ vẻ đẹp của bản làng và xin phép được mở cổng rào bước lên sàn chơi hội.
  • Chặng hát đố tài và thử thách trí tuệ: Bà chủ sàn cùng các cô gái trên sàn cất lời hát đáp lại, đưa ra những câu đố hóc búa về nguồn gốc đất trời, lịch sử bản mường, tập quán canh tác lúa nước hay ý nghĩa của cây hoa sáp ong trên cột trụ.
  • Chặng hát mời lên sàn và trao gửi tâm tình: Khi các chàng trai đã dùng lời khắp thông minh, lịch lãm để giải đáp trọn vẹn mọi câu đố, các cô gái mới vui vẻ tháo dây chắn cầu thang, mời các chàng trai bước lên sàn cùng ngồi bên bếp lửa hồng.

Vẻ đẹp thiếu nữ quay xa kéo sợi bên tiếng khèn

Khi các chàng trai đã được phép bước lên ngồi trên sàn Hạn Khuống, không khí đêm hội chuyển sang phần giao lưu tâm tình sâu lắng và lãng mạn nhất.

Trong suốt đêm hội, chủ nhà và các cô gái còn mang ra những thức quà ẩm thực truyền thống do chính tay mình chuẩn bị để khoản đãi khách quý như chè xanh, rượu men lá, bánh sừng trâu cùng những giỏ ép khẩu đựng đầy xôi dẻo thơm nấu từ hạt gạo tám thơm Mường So hoặc sắc màu bắt mắt của xôi tím Lai Châu và những mâm xôi gợi nhớ tới hương vị xôi ngũ sắc Mường Lò.

Các cô gái Thái đội khăn Piêu đứng trên sàn Hạn Khuống lắng nghe tiếng đàn tính và câu hát giao duyên của các chàng trai
Các cô gái Thái đội khăn Piêu đứng trên sàn Hạn Khuống lắng nghe tiếng đàn tính và câu hát giao duyên của các chàng trai

Giá trị bảo tồn di sản của lễ hội Hạn Khuống của người Thái

Trải qua hàng trăm năm lưu truyền trong đời sống cộng đồng, lễ hội Hạn Khuống của người Thái không chỉ là cầu nối se duyên cho bao thế hệ đôi lứa nên vợ nên chồng mà còn là cái nôi nuôi dưỡng kho tàng văn học dân gian đồ sộ của dân tộc Thái tại tỉnh Lai Châu.

Kho tàng dân ca giao duyên và tri thức dân gian

Giá trị cốt lõi làm nên sức sống vượt thời gian của đêm Hạn Khuống chính là hệ thống hàng trăm bài khắp cổ được truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác. Thông qua các cuộc hát khắp đối đáp kéo dài suốt đêm trên sàn Hạn Khuống, toàn bộ tri thức dân gian của người Thái từ lịch sử khai bản lập mường, kinh nghiệm xem thời tiết gieo trồng lúa nước tại lòng chảo Than Uyên, tri thức nhận biết cây thuốc rừng cho tới đạo lý làm người, phép ứng xử hiếu nghĩa với cha mẹ đều được lồng ghép khéo léo trong từng câu ca vần điệu.

Hơn thế nữa, không gian Hạn Khuống còn là trường học thẩm mỹ dân gian giúp bảo tồn đồng bộ các nghề thủ công truyền thống. Để chuẩn bị bước lên sàn hội, mỗi thiếu nữ Thái đều phải tự rèn luyện kỹ năng trồng bông, quay xa kéo sợi, nhuộm chàm và thêu chiếc khăn Piêu tinh xảo, trong khi mỗi chàng trai phải học cách đan lát các vật dụng tre nứa, đan chim muông trang trí cột nêu và chế tác, diễn tấu thành thạo các nhạc cụ dân tộc như khèn bè đàn tính, sáo pí pặp.

Sức sống văn hóa bản địa nơi miền biên viễn Lai Châu

Trước những biến đổi của nhịp sống hiện đại, ngành văn hóa tỉnh Lai Châu cùng chính quyền huyện Phong Thổ, huyện Than Uyên và Tân Uyên đã triển khai nhiều chương trình thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị sinh hoạt văn hóa Hạn Khuống. Tại các bản văn hóa du lịch cộng đồng của người Thái Mường So như bản Vàng Pheo, thôn Tây An hay các xã vùng lòng chảo Than Uyên, các câu lạc bộ văn nghệ dân gian đã được thành lập với sự tham gia nòng cốt của các nghệ nhân cao niên đóng vai trò bà chủ sàn, trực tiếp truyền dạy lời khắp cổ và quy thức dựng sàn tre cho thế hệ trẻ.

Ngày nay, hình ảnh sàn Hạn Khuống rực rỡ sắc hoa sáp ong và thổ cẩm thường xuyên được phục dựng trang trọng trong các kỳ Tuần Văn hóa - Du lịch của tỉnh và các ngày hội văn hóa dân tộc Thái, thu hút sự quan tâm sâu sắc của công chúng cùng các nhà nghiên cứu văn hóa. Giữa đại ngàn biên viễn Tây Bắc, lễ hội Hạn Khuống của người Thái vẫn mãi ngân vang như một bản tình ca nhân văn đậm đà bản sắc cội nguồn. Trên hành trình số hóa và gìn giữ di sản văn hiến các dân tộc Việt Nam, chuyên trang Lai Châu NSSC tiếp tục đồng hành lưu trữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần lan tỏa vẻ đẹp trường tồn của văn hóa Thái Lai Châu tới đông đảo độc giả.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lai Châu

laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lai Châu.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất