Bỏ qua đến nội dung

Nghề làm miến dong Bình Lư - Di sản trăm năm dưới đèo Ô Quy Hồ

Giữa lòng thung lũng dưới chân đèo Ô Quy Hồ hùng vĩ, nghề làm miến dong Bình Lư đã bén rễ hơn nửa thế kỷ với những phên nứa phơi sợi miến trắng ngần mỗi độ thu đông. Từ củ dong riềng đỏ và mạch nước suối Nậm Mu, di sản thủ công này đã trở thành niềm tự hào của vùng đất Tam Đường.

NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Những dãy phên nứa phơi bánh miến dong trải dài dưới nắng thu đông tại làng nghề xã Bình Lư huyện Tam Đường

Bước chân vào các bản Thống Nhất, Hoa Vân hay Toòng Pẳn khi gió hanh khô thổi về từ sườn núi Hoàng Liên Sơn, du khách dễ dàng bắt gặp nhịp sống rộn ràng bên những xưởng tráng bánh đỏ lửa từ tinh mơ. Sự kết hợp hài hòa giữa vùng nguyên liệu bản địa giàu tinh bột, nguồn nước núi đá vôi mát lành và bàn tay khéo léo của cư dân miền sơn cước đã hun đúc nên nghề làm miến dong Bình Lư vang danh khắp vùng Tây Bắc.

Lịch sử hình thành nghề làm miến dong Bình Lư dưới chân núi

Trên bản đồ di sản văn hóa các làng nghề truyền thống tại Tây Bắc do hệ thống Lai Châu NSSC ghi nhận, vùng thung lũng Bình Lư thuộc huyện Tam Đường giữ một vị trí rất riêng biệt. Hoạt động chế biến tinh bột dong riềng tại đây khởi nguồn từ cuộc giao thoa văn hóa giữa những cư dân miền xuôi đi xây dựng vùng kinh tế mới và thiên nhiên trù phú nơi cửa ngõ biên cương, từng bước trở thành mạch nguồn sinh kế gắn bó mật thiết với nhiều thế hệ cư dân dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn.

Hành trình cư dân Thái Bình lập bản Thống Nhất

Ngược dòng lịch sử về đầu những năm 1970, hưởng ứng chủ trương khai hoang phát triển kinh tế miền núi Tây Bắc, nhiều hộ gia đình từ vùng quê lúa Thái Bình giàu truyền thống văn hiến gắn liền với di tích chùa Keo đã vượt hàng trăm cây số đường đèo dốc để lên định cư tại xã Bình Lư, huyện Phong Thổ cũ (nay thuộc huyện Tam Đường). Những ngày đầu đặt chân tới vùng đất mới và lập nên bản Thống Nhất, các gia đình di dân đã mang theo ký ức nghề quê cùng kỹ thuật chế biến tinh bột dong riềng cổ truyền của vùng châu thổ sông Hồng để tráng những mẻ miến nhỏ phục vụ bữa ăn gia đình dịp lễ Tết.

Nhận thấy cây dong riềng sinh trưởng vượt trội trên đất đồi Bình Lư và cho hàm lượng tinh bột cao hơn hẳn vùng đất bãi miền xuôi, các bậc cao niên trong bản đã kiên trì cải tiến dụng cụ và truyền dạy kỹ nghệ cho con cháu. Từ vài hộ làm nghề tự phát vào cuối thập niên 1970, tiếng thơm về sợi miến dong Bình Lư trong vắt, thơm dịu và dai giòn tự nhiên bắt đầu lan tỏa khắp các phiên chợ vùng cao. Dần dần, kỹ thuật tráng bánh và phơi miến được chia sẻ sang các bản làng người Thái, người Giáy, người Lự lân cận như bản Hoa Vân, bản Toòng Pẳn và bản Nà Phát, biến nghề thủ công mang theo từ quê cũ thành di sản đặc trưng của vùng đất Tam Đường.

Khí hậu và thổ nhưỡng thung lũng Tam Đường

Sự thăng hoa của nghề làm miến dong Bình Lư gắn liền với vị trí địa lý đắc địa của vùng thung lũng nằm ngay dưới chân đèo Ô Quy Hồ và khối núi hùng vĩ hướng về phía đỉnh Fansipan. Nhờ bức tường thành tự nhiên của dãy Hoàng Liên Sơn chắn ngang ở phía đông bắc, thung lũng Bình Lư có chế độ vi khí hậu rất đặc thù với mùa đông khô ráo, ít mưa phùn ẩm ướt hơn hẳn vùng đồng bằng Bắc Bộ. Biên độ nhiệt ngày và đêm lớn cùng những dải nắng hanh vàng kéo dài từ tháng Mười đến tháng Chạp âm lịch là điều kiện lý tưởng để làm khô bánh miến hoàn toàn bằng nắng gió tự nhiên.

Bên cạnh ưu thế về khí hậu, vùng lòng chảo Bình Lư còn sở hữu tầng đất thịt pha cát và đất phù sa cổ bồi tụ dọc theo các triền đồi thoai thoải quanh danh thắng động Tiên Sơn Bình Lư và khu vực hạ lưu thác Tác Tình Tam Đường. Lớp đất tơi xốp, giàu mùn hữu cơ từ thảm thực vật rừng già giúp củ dong riềng phát triển kích thước lớn, tích tụ hàm lượng amylose tự nhiên cao, tạo nên nền tảng sinh thái bền vững cho làng nghề truyền thống nơi đây.

Nguồn nguyên liệu bản địa của nghề làm miến dong Bình Lư

Trong triết lý nghề của những nghệ nhân gắn bó trọn đời với nghề làm miến dong Bình Lư, phẩm chất của sợi miến thành phẩm được quyết định tới hơn bảy phần ngay từ khâu tuyển chọn nguyên liệu thô. Khác với những cơ sở sản xuất công nghiệp sử dụng tinh bột pha trộn, làng nghề dưới chân núi Hoàng Liên Sơn kiên định gìn giữ sự thuần khiết tuyệt đối từ hai thức quà của thiên nhiên Tây Bắc là củ dong riềng đỏ bản địa và nguồn nước mát lành chảy ra từ các khe núi đá.

Giống củ dong riềng đỏ trên sườn đồi vùng cao

Linh hồn của nghề làm miến dong Bình Lư nằm ở giống củ dong riềng đỏ bản địa được bà con nông dân xuống giống vào khoảng tháng Hai, tháng Ba âm lịch trên các sườn đồi Tam Đường, Sìn Hồ và Phong Thổ. Trải qua suốt chín đến mười tháng hấp thụ sương núi và nắng gió vùng cao, tới khoảng tháng Mười và tháng Mười Một âm lịch, khi thân lá dong riềng chuyển sang màu vàng sậm và bắt đầu khô héo cũng là lúc củ dong đạt độ già chín hoàn hảo nhất. Lúc này, toàn bộ dưỡng chất từ thân lá đã dồn xuống phần thân ngầm dưới đất, tạo nên những chùm củ mập mạp, lớp vỏ ngoài ánh sắc tím hồng và phần thịt củ bên trong trắng ngà, giòn chắc.

So với giống dong riềng trắng thông thường, giống dong riềng đỏ trồng trên đất đồi Bình Lư tuy có phần xơ nhiều hơn và đòi hỏi công đoạn lọc bột kỹ lưỡng hơn, nhưng tinh bột dong riềng thu được lại có độ kết dính tự nhiên vượt trội và mùi thơm thanh khiết rất riêng. Củ dong sau khi đào từ nương về phải được vận chuyển ngay về xưởng và chế biến trong vòng vài ngày để giữ trọn hàm lượng tinh bột nguyên bản, tránh hiện tượng tự chuyển hóa thành đường làm giảm độ dai của sợi miến.

Mạch nước suối Nậm Mu trong khâu lắng bột

Song hành cùng củ dong riềng đỏ là nguồn nước tự nhiên chảy từ các mạch ngầm trên dãy Hoàng Liên Sơn hội tụ về hệ thống suối Nậm Mu và suối Nậm Pắt chảy qua địa bàn xã Bình Lư. Để tách chiết được lớp tinh bột trắng tinh khiết từ củ dong riềng chứa nhiều nhựa và tạp chất, mỗi mẻ bột cần tới hàng chục khối nước sạch luân chuyển liên tục qua các bể lắng. Nguồn nước suối vùng cao Bình Lư có độ trong vắt tự nhiên, nhiệt độ mát lạnh ổn định và hàm lượng khoáng chất cân bằng, không nhiễm phèn hay tạp chất hữu cơ.

Nhờ đặc tính mát lành của mạch nước suối Nậm Mu, quá trình phân tách giữa hạt tinh bột nặng và lớp dịch nhựa màu đỏ nâu diễn ra nhanh chóng, giúp hạt bột lắng chặt xuống đáy bể mà không bị chua hay biến đổi màu sắc. Các nghệ nhân cao tuổi tại bản Thống Nhất và bản Hoa Vân vẫn thường tâm niệm rằng chính mạch nước nguồn chảy ra từ chân núi đá vôi quanh vùng động Tiên Sơn đã ban tặng cho sợi miến Bình Lư ánh sắc trong xanh hơi ngà tự nhiên như ngọc mà không cần dùng đến bất kỳ hóa chất tẩy trắng nào.

Người dân thu hoạch củ dong riềng đỏ trên sườn đồi xã Bình Lư phục vụ mùa chế biến miến truyền thống
Người dân thu hoạch củ dong riềng đỏ trên sườn đồi xã Bình Lư phục vụ mùa chế biến miến truyền thống

Quy trình chế tác thủ công trong nghề làm miến dong Bình Lư

Trải qua hơn năm thập kỷ phát triển, dù một số công đoạn nặng nhọc như rửa củ hay nghiền xát đã có sự hỗ trợ của máy móc cơ khí để giải phóng sức lao động, cốt lõi kỹ thuật trong nghề làm miến dong Bình Lư vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào đôi mắt tinh tường và kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục mùa vụ của người thợ thủ công. Toàn bộ quy trình khép kín từ củ dong riềng tươi cho tới những bó miến khô óng ả phải trải qua chuỗi công đoạn nghiêm ngặt, đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng khắc thời gian.

Kỹ thuật mài củ, lắng lọc và hồ hóa tinh bột

Ngay khi những bao củ dong riềng đỏ được đưa từ nương đồi về xưởng, công đoạn đầu tiên của nghề làm miến dong Bình Lư là đưa củ vào lồng quay rửa sạch toàn bộ đất cát và lớp vỏ lụa bên ngoài dưới vòi nước áp lực mạnh. Củ dong sạch tiếp tục được đưa vào máy nghiền xát cùng với nước suối để phá vỡ cấu trúc tế bào, tạo thành hỗn hợp dịch bột mịn dẫn qua hệ thống sàng lọc liên hoàn nhằm tách bỏ toàn bộ phần bã xơ thô.

Tại hệ thống bể lắng xây nối tiếp nhau, dịch bột được để tĩnh từ bốn đến sáu giờ đồng hồ rồi thay nước suối sạch khuấy lắng liên tục từ ba đến bốn lần. Trước khi bước vào khâu tráng bánh, người thợ dùng vạt mai sắc hớt bỏ lớp bột đen mỏng nằm trên cùng và lớp cát mịn lắng sát đáy, chỉ lấy đúng phần lõi tinh bột dong riềng trắng tinh khiết ở giữa.

Khâu khó nhất quyết định sự thành bại của cả mẻ miến là công đoạn đánh bột chín một phần, hay còn gọi là hồ hóa tinh bột. Người thợ lấy một lượng nhỏ tinh bột hòa với nước lã rồi rót từ từ nước sôi già vào, vừa rót vừa khuấy đều tay cho tới khi khối bột chín dẻo quánh, trong suốt như hồ dán. Phần bột chín này sau đó được pha trộn ngược trở lại vào bể bột sống theo tỷ lệ bí truyền tùy theo nhiệt độ thời tiết trong ngày và độ già của từng lô củ dong, giúp dịch bột đạt độ sánh đồng nhất.

Công đoạn chế tácKỹ thuật thực hiện truyền thốngYêu cầu chất lượng thành phẩm
Thu hoạch và rửa củChọn củ dong riềng đỏ già 9 đến 10 tháng tuổi, rửa sạch bùn đất bằng nước suốiCủ tươi nguyên vẹn, không dập nát, sạch hoàn toàn đất cát bám ở các kẽ đốt
Nghiền xát và tách bãXay nhuyễn củ dong cùng nước sạch, lọc qua hệ thống lưới sàng nhiều lớp để tách xơDịch bột mịn đều, không lẫn sợi xơ thô, thu hồi tối đa hạt tinh bột trong củ
Lắng lọc tinh bộtLắng tĩnh từ 3 đến 4 lần qua các bể liên hoàn, hớt bỏ lớp bột đen và cặn đáyKhối tinh bột lõi trắng ngà tự nhiên, thơm dịu, không có vị chua hay mùi nhựa củ
Hồ hóa và pha bộtĐánh chín một phần tinh bột bằng nước sôi già rồi hòa quyện cùng bột sống theo tỷ lệ chuẩnDịch bột sánh mịn đồng nhất, giữ trạng thái lơ lửng ổn định, không bị tách nước
Tráng bánh và hấp chínTrải lớp bột mỏng đều trên mặt vải căng phẳng, đưa qua buồng hơi nước sôi nhiệt độ caoLá bánh miến chín trong suốt, dày đều tăm tắp, mặt bánh bóng mượt và dẻo dai
Phơi bánh và cắt sợiTrải bánh trên phên nứa đón nắng gió tới khi se dẻo, đưa vào máy thái sợi và phơi khôSợi miến thẳng đều, ánh màu trắng ngà hoặc xanh trong, gập đôi không gãy vụn

Bí quyết tráng bánh mỏng và phơi giàn nứa

Sau khi dịch bột đã được pha chế đạt độ sánh chuẩn xác, lò hơi tráng bánh bắt đầu nổi lửa rực hồng từ lúc ba, bốn giờ sáng để kịp đón nắng sớm. Trong nghề làm miến dong Bình Lư, dịch bột được dẫn chảy đều đặn lên mặt băng vải trắng căng phẳng di chuyển chậm rãi qua buồng hơi nước sôi sùng sục. Chỉ trong một đến hai phút tiếp xúc với luồng hơi nhiệt độ cao, lớp dịch bột trắng đục lập tức chuyển sang màu trong suốt, kết dính thành tấm bánh miến mỏng tang, bóng mượt và dẻo dai.

Những tấm bánh miến vừa ra khỏi buồng hấp nóng hổi được trải phẳng ngay ngắn lên từng tấm phên nứa phơi miến đan bằng nan tre rừng. Ngay khi sương mù trên thung lũng Bình Lư vừa tan, bà con tất bật vác những tấm phên nứa xếp nối tiếp nhau trên hệ thống giàn cao ráo ngoài cánh đồng thoáng gió. Khi tấm bánh miến trên phên nứa đã se mặt, đạt độ khô vừa phải khoảng sáu đến bảy phần và còn giữ được độ mềm dẻo, người thợ mới thu gom bánh đem về xưởng, xếp chồng lên nhau rồi đưa vào máy cắt thành những sợi miến đều tăm tắp.

Những chùm sợi miến vừa thái xong lại tiếp tục được giũ tơi, vắt lên sào tre hoặc trải lại trên phên nứa phơi miến để phơi nắng lần thứ hai cho tới khi sợi miến khô kiệt, đạt độ ẩm an toàn giúp bảo quản tự nhiên suốt cả năm. Người thợ có kinh nghiệm luôn canh thời điểm nắng hanh dịu kết hợp với làn gió núi thổi đều để sợi miến co săn từ từ, giữ trọn vẹn cấu trúc dẻo dai khi gặp nước sôi.

Người thợ vận hành hệ thống tráng bánh và cắt sợi trong xưởng nghề làm miến dong Bình Lư
Người thợ vận hành hệ thống tráng bánh và cắt sợi trong xưởng nghề làm miến dong Bình Lư

Giá trị văn hóa và di sản của nghề làm miến dong Bình Lư

Vượt lên trên ý nghĩa của một hoạt động sản xuất nông sản hàng hóa, nghề làm miến dong Bình Lư đã khắc họa nên một không gian văn hóa lao động vô cùng sống động nơi cửa ngõ tỉnh Lai Châu. Mỗi dịp cuối năm, từ tháng Mười âm lịch kéo dài đến sát Tết Nguyên đán, cả thung lũng Bình Lư như khoác lên mình tấm áo mới dệt bằng hàng vạn tấm phên nứa trắng ngần nối dài dọc bờ suối Nậm Mu, tạo nên khung cảnh làng nghề miền sơn cước đầy chất thơ.

Nhịp sống lao động mùa vụ gắn kết cộng đồng

Điều làm nên sức sống bền bỉ của nghề làm miến dong Bình Lư chính là sự giao thoa và gắn kết chặt chẽ giữa các cộng đồng dân tộc cùng chung sống trên mảnh đất Tam Đường. Nếu như các hộ gia đình tại bản Thống Nhất, bản Hoa Vân hay bản Toòng Pẳn nắm giữ kỹ thuật lắng bột, hồ hóa và tráng bánh tinh xảo, thì đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Thái, Giáy, Lự ở các bản làng sườn cao lại đảm nhận vai trò canh tác và thu hoạch hàng trăm héc-ta vùng nguyên liệu dong riềng đỏ. Vào mùa cao điểm làm miến Tết, không khí đổi công, tương trợ lẫn nhau diễn ra nhộn nhịp khắp các thôn xóm, thắt chặt tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em.

Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của huyện Tam Đường, làng nghề miến dong ở Bình Lư cùng với nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon tại khu vực bản Hon Tam Đường đã tạo thành cặp đôi di sản thủ công tiêu biểu, vừa phản ánh sự khéo léo trong chế biến lương thực vừa tôn vinh nghệ thuật tạo hình truyền thống. Vào những dịp lễ tết cổ truyền hay mùa mở hội đầu xuân như lễ hội Tú Tỉ của người Giáy trên địa bàn Tam Đường, những món ăn chế biến từ sợi miến dong quê hương luôn hiện diện trang trọng trên mâm cỗ cúng tổ tiên, biểu trưng cho sự sung túc và lòng biết ơn đất trời.

Bảo tồn bản sắc làng nghề giữa nhịp sống mới

Ngày nay, bên cạnh các làng nghề chế biến thực phẩm trứ danh khác của tỉnh như nghề làm bánh bỏng San Thàng hay nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài, nghề làm miến dong Bình Lư đã khẳng định vị thế vững chắc khi được công nhận là làng nghề truyền thống tiêu biểu của địa phương. Trước yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường sinh thái, các hợp tác xã cùng các hộ làm nghề tại Bình Lư đã chủ động quy hoạch khu vực phơi giàn cao ráo tách biệt khói bụi, đầu tư hệ thống bể xử lý nước thải lắng bột và tận dụng bã dong riềng ủ phân hữu cơ bón trả lại cho những nương đồi.

Sự kết hợp giữa bảo tồn nghề làm miến dong Bình Lư với phát triển du lịch trải nghiệm cộng đồng đang mở ra hướng đi đầy triển vọng cho vùng đất dưới chân đèo Ô Quy Hồ. Du khách trên hành trình khám phá cung đường Tây Bắc khi dừng chân tại Bình Lư không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp kỳ ảo của động Tiên Sơn, lắng nghe tiếng nước reo nơi thác Tác Tình mà còn được trực tiếp bước vào các xưởng nghề ở bản Thống Nhất, tận mắt chứng kiến quy trình lắng lọc tinh bột dong riềng đỏ và cảm nhận hương thơm mộc mạc của nắng gió miền biên viễn kết tinh trong từng sợi miến quê hương.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lai Châu

laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lai Châu.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất