Nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài - Hồn men rừng của người Mông
NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Dạo bước qua bản Gia Khâu, bản Sùng Chô hay các xóm nhỏ nằm chênh vênh bên sườn dãy Hoàng Liên Sơn vào những buổi sớm sương giăng dày đặc, du khách sẽ cảm nhận ngay mùi thơm nồng ấm của ngô ủ quyện cùng làn khói bếp củi tỏa ra từ những nếp nhà trình tường. Chính sự giao hòa giữa thảo dược đại ngàn, mạch nước khe đá lạnh buốt và quy trình chưng cất công phu bằng chõ gỗ đã tạo nên bản sắc độc đáo cho nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài nơi mảnh đất biên cương.
Nguồn gốc nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài trên non cao
Trong hệ thống tư liệu di sản văn hóa phi vật thể và nghề thủ công truyền thống do Lai Châu NSSC tổng hợp, vùng núi cao xã Sùng Phài nằm ở phía tây thành phố Lai Châu là một trong những cái nôi tiêu biểu nhất của văn hóa dân tộc Mông. Trải qua hàng trăm năm định cư trên các triền núi có độ cao trên một nghìn mét so với mực nước biển, đồng bào Mông Sùng Phài đã sáng tạo và lưu giữ nghệ thuật chưng cất rượu ngô bằng men lá rừng cùng hạt kê nương để thích ứng với khí hậu giá lạnh và lưu trữ nguồn nông sản thu hoạch sau mỗi mùa vụ.
Tập quán canh tác nương đá của người Mông vùng biên
Từ bao đời nay, cuộc sống của cộng đồng người Mông trên dải núi cao nối từ đèo Ô Quy Hồ sang cao nguyên Sìn Hồ hay vùng Cao nguyên đá Đồng Văn luôn gắn liền với cây ngô và cây kê trên những sườn đồi dốc. Tại vùng đất Sùng Phài, sau mỗi vụ thu hoạch vào dịp cuối thu, từng gùi bắp ngô vàng rực được bà con vận chuyển về xếp đầy trên gác bếp hoặc treo thành từng chùm lớn dưới hiên nhà gỗ để hong khô bằng khói củi và gió núi. Để tận dụng nguồn lương thực dồi dào ấy và tạo ra thức uống làm ấm cơ thể giữa những ngày đông sương muối khắc nghiệt, các bậc tiền nhân người Mông đã tìm tòi các loài cây thuốc trong rừng già để ủ men nấu rượu.
Theo lời kể của các nghệ nhân cao niên tại Sùng Phài, nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài còn được đồng bào địa phương gọi thân thuộc là nghề nấu rượu Mông Kê, bởi bên cạnh nguyên liệu chính là hạt ngô nương, người thợ còn phối trộn thêm hạt kê nương vàng ươm trồng xen canh trên rẫy đá. Sự kết hợp giữa tinh bột ngô dẻo thơm và hạt kê giàu dưỡng chất dưới tác động của men lá rừng đã làm nên phẩm chất trứ danh của rượu ngô Sùng Phài, một thức uống truyền thống được trao truyền nguyên vẹn từ thế hệ bà, mẹ sang các nàng dâu người Mông trước khi về nhà chồng.
Không gian văn hóa bản Gia Khâu và vùng cao Sùng Phài
Nằm dọc theo tuyến đường nối trung tâm thành phố Lai Châu lên vùng cao Sìn Hồ và nằm gần quần thể danh thắng động Pu Sam Cáp, xã Sùng Phài quy tụ nhiều bản làng người Mông giàu bản sắc như bản Gia Khâu, bản Sùng Chô, bản Cư Nhà La và bản Trung Chải. Với địa hình núi đá vôi xen lẫn núi đất cao trung bình từ 1.100 đến 1.400 mét, khu vực này quanh năm mát mẻ, độ ẩm không khí ổn định và được bao bọc bởi những cánh rừng tự nhiên giàu thảm thực vật dược liệu.
Đặc biệt tại bản Gia Khâu và bản Sùng Chô, hầu như gia đình nào cũng duy trì góc bếp lò đắp đất đặt chiếc chõ gỗ cổ truyền để đỏ lửa nấu rượu quanh năm. Không gian bản làng yên bình với những hàng rào đá rêu phong, những nếp nhà gỗ tỏa khói lam chiều và hương rượu ngô thơm dịu bay trong sương sớm đã tạo nên nét quyến rũ rất riêng cho vùng ngoại ô thành phố, sánh ngang với sức hút văn hóa của bản Sin Suối Hồ ở huyện Phong Thổ lân cận.
Nguyên liệu bản địa trong nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài
Sức sống bền bỉ của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài bắt nguồn từ nguyên tắc tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên vô cùng khắt khe của người thợ vùng cao. Mỗi mẻ rượu ngon phải hội tụ đủ ba yếu tố cốt lõi của đất trời Tây Bắc gồm giống ngô nương bản địa trồng trên sườn núi đá, nguồn nước suối chảy ra từ khe núi sâu và bánh men lá rừng truyền thống được bào chế từ hàng chục vị thảo mộc bí truyền.
Hạt ngô nương vàng óng và mạch nước suối khe đá
Khác với các giống ngô lai trồng đại trà ở vùng thấp có thời gian sinh trưởng ngắn và hàm lượng nước cao, nguyên liệu dùng trong nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài bắt buộc phải là giống ngô nương bản địa hạt vàng hoặc ngô nếp nương được gieo trồng trên các triền núi cao Sùng Phài, Lản Nhì Thàng. Cây ngô mọc trên đất đá vôi khô cằn, lớn lên hoàn toàn nhờ nước mưa và sương núi suốt năm đến sáu tháng trời nên bắp tuy không quá to nhưng hạt cực kỳ chắc mẩy, lớp vỏ bóng cứng và phần lõi chứa hàm lượng tinh bột dẻo thơm đậm đà.
Bắp ngô sau khi thu hoạch về được giữ nguyên lớp áo bi bên ngoài, buộc thành từng cặp treo lên xà nhà hoặc gác bếp từ hai đến ba tháng để hạt ngô khô già tự nhiên và đượm mùi khói bếp trước khi tách hạt đem nấu. Cùng với ngô nương là nguồn nước suối tinh khiết được dẫn trực tiếp từ các mạch nước ngầm trong rừng già Sùng Phài về bản. Dòng nước khe đá giàu khoáng chất tự nhiên và có nhiệt độ lạnh sâu quanh năm vừa giúp quá trình đường hóa tinh bột diễn ra thuận lợi, vừa đóng vai trò làm lạnh hơi rượu trong suốt quá trình chưng cất.
Bài thuốc men lá rừng hơn hai mươi vị thảo dược quý
Yếu tố quan trọng bậc nhất quyết định hương vị độc bản của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài chính là những viên bánh men lá rừng truyền thống do chính tay người phụ nữ Mông tự bào chế. Vào những tháng mùa thu khi cây cỏ trong rừng tích tụ nhiều tinh dầu nhất, các bà, các mẹ lại đeo gùi vào rừng sâu tìm hái hơn hai mươi loại rễ cây, vỏ cây, lá và hạt thảo dược rừng khác nhau như rễ cây bén, vỏ cây gỗ pơ-mu, lá trầu rừng, củ riềng rừng, cây chỉ thiên, lá ổi rừng và các loại dây leo có tính ấm.
Toàn bộ thảo dược sau khi đem về được rửa sạch bằng nước suối, băm nhỏ rồi phơi héo dưới nắng nhẹ hoặc nấu lấy nước cốt đặc sánh, phần bã đem giã nhuyễn trong cối đá. Bột thuốc rừng và nước cốt thảo dược tiếp tục được đem nhào kỹ cùng bột gạo nương và một tỷ lệ hạt kê nương nghiền mịn, nặn thành từng quả bánh men tròn dẹt cỡ nắm tay. Những viên bánh men mới nặn được xếp trên lớp rơm nếp sạch trải trong nong tre, ủ ở góc buồng kín gió từ ba đến năm ngày cho tới khi bề mặt bánh phủ kín lớp tơ nấm mốc màu trắng ngà và dậy mùi thơm ngai ngái của thảo mộc thì đem treo lên gác bếp hong khô để dùng dần quanh năm.

Kỹ thuật chưng cất của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài
Trong nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài, người thợ không sử dụng bất kỳ thiết bị đo nhiệt độ hay men vi sinh công nghiệp nào mà hoàn toàn dựa vào cảm nhận tinh tế của xúc giác, khứu giác và kinh nghiệm truyền đời. Để biến những hạt ngô khô cứng thành những giọt rượu trong vắt như sương mai, người nấu phải trải qua chuỗi công đoạn bung ngô, vào men, ủ hèm và chưng cất kéo dài suốt gần một tháng trời.
Quy trình bung ngô chín dẻo và ủ men trong chum sành
Công đoạn đầu tiên và tốn nhiều thời gian củi lửa nhất của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài là luộc bung hạt ngô khô. Ngô hạt sau khi sàng sảy sạch mày và hạt lép được cho vào chảo gang lớn đắp liền với bầu bếp đất, đổ ngập nước suối rồi đun bằng những khúc củi dẻ, củi nhãn cháy đượm than suốt từ tám đến mười một giờ đồng hồ. Trong suốt quá trình đun, người thợ phải canh lửa đều và châm thêm nước ấm để hạt ngô chín âm ỉ từ trong lõi ra ngoài cho tới khi lớp vỏ cứng vừa chớm bung nứt như những bông hoa vàng mà phần thịt hạt bên trong vẫn dẻo quánh, không bị nhão nát hay cháy khê ở đáy chảo.
Khi mẻ ngô đã bung chín đạt chuẩn, người thợ xúc ngô trải đều ra mặt nong tre lớn hoặc bạt sạch để hong cho bay bớt hơi nước nóng. Song song đó, một lượng hạt kê nương cũng được đồ chín dẻo rồi trộn đều vào mẻ ngô đang ấm. Đợi khi nhiệt độ hạt ngô hạ xuống mức ấm vừa phải như nước tắm trẻ nhỏ, các bà, các chị mới đem những quả bánh men lá rừng truyền thống giã thật mịn rồi rắc đều lên mặt ngô, dùng hai bàn tay đảo đi đảo lại nhiều lần cho bụi men thảo dược bám kín từng hạt ngô và hạt kê.
Hỗn hợp ngô và kê đã trộn men được đưa vào các chum sành hoặc thùng ủ đặt ngay gần bếp lửa để giữ nhiệt độ ấm áp trong một đến hai ngày đầu cho men bắt đầu hoạt động mạnh, tỏa mùi thơm ngọt ngào. Sau đó, miệng chum được bịt kín bằng lá chuối rừng và chuyển ra góc nhà thoáng mát để ủ tĩnh tự nhiên trong khoảng thời gian từ mười lăm đến ba mươi ngày tùy theo thời tiết mùa đông hay mùa hè. Khi mở nắp chum thấy khối hèm ngô chuyển sang màu vàng sậm, có lớp nước cốt trong rỉ ra dưới đáy và tỏa mùi hương nồng đượm quyện vị chua ngọt dịu nhẹ là mẻ ngô ủ đã ngấu hoàn toàn, sẵn sàng bước vào khâu chưng cất.
| Công đoạn chế tác | Kỹ thuật truyền thống của người Mông Sùng Phài | Yêu cầu chất lượng thành phẩm |
|---|---|---|
| Bào chế bánh men lá | Thu hái hơn 20 vị rễ, vỏ, lá thảo dược rừng, giã nhuyễn trộn bột gạo và hạt kê rồi ủ trên gác bếp | Bánh men khô chắc, phủ lớp mốc trắng mịn tự nhiên, tỏa hương thơm thảo mộc ấm nồng |
| Tuyển chọn và bung ngô | Chọn hạt ngô nương bản địa già mẩy, luộc âm ỉ trên bếp củi suốt 8 đến 11 giờ liên tục | Hạt ngô chín dẻo từ lõi, vỏ vừa chớm bung nứt như hoa nhưng không bị nhão nát |
| Phối trộn men và hạt kê | Trải ngô chín ra nong cho nguội bớt đến độ ấm vừa phải, rắc đều bột bánh men lá và kê luộc | Bột men thảo dược áo đều quanh từng hạt ngô, không bị chết men do nhiệt độ quá nóng |
| Ủ kín lên men tự nhiên | Đổ hỗn hợp ngô trộn men vào chum sành hoặc thùng kín, ủ nơi thoáng mát từ 10 đến 30 ngày | Hèm ngô ngấu đều, chuyển màu vàng sậm, dậy mùi thơm ngọt dịu hòa quyện hương lá rừng |
| Chưng cất bằng chõ gỗ | Đưa hèm ngô vào chõ gỗ đặt trên chảo gang, đun lửa củi liu riu và dẫn nước suối làm lạnh | Dòng rượu chảy qua máng tre trong vắt, sủi tăm nhỏ đều, vị êm dịu và ngọt hậu sâu lắng |
Nghệ thuật giữ lửa chõ gỗ tách từng giọt rượu trong
Dụng cụ đặc trưng nhất làm nên hồn cốt của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài chính là bộ chõ gỗ chưng cất truyền thống được ghép khít từ những thanh gỗ pơ-mu hoặc gỗ thông núi già không bị cong vênh và có mùi thơm tự nhiên. Chiếc chõ gỗ hình trụ thuôn cao được đặt trực tiếp lên chiếc chảo gang đựng nước đun dưới bầu bếp củi, xung quanh khe tiếp giáp được trát kín bằng hỗn hợp đất sét dẻo hoặc bột ngô nhão để hơi rượu không bị thất thoát ra ngoài.
Sau khi đổ mẻ hèm ngô đã ủ ngấu vào lòng chõ gỗ chưng cất, người thợ đặt một chiếc chảo gang lớn chứa đầy nước suối lạnh lên trên miệng chõ để làm bộ phận ngưng tụ hơi. Khi củi dưới bếp bắt đầu cháy hồng, hơi nước từ chảo dưới bốc lên xuyên qua lớp hèm ngô, cuốn theo tinh chất rượu và tinh dầu thảo dược của men lá bay lên chạm vào đáy chảo nước lạnh phía trên. Gặp lạnh, hơi rượu lập tức ngưng tụ thành những giọt chất lỏng tinh khiết chảy men theo đáy chảo rơi xuống chiếc máng gỗ nhỏ đặt ở giữa lòng chõ, rồi theo ống trúc dẫn ra ngoài chảy vào chum sành hứng sẵn.
Bí quyết quyết định độ êm và độ trong của rượu nằm ở nghệ thuật điều khiển ngọn lửa củi và nhịp thay nước làm lạnh trên miệng chõ. Người phụ nữ Mông ngồi bên bếp lò phải giữ ngọn lửa cháy liu riu, ổn định tuyệt đối để hơi rượu bốc lên từ từ, đồng thời liên tục kiểm tra độ nóng của chảo nước phía trên để múc bớt nước nóng ra và dẫn nước suối lạnh vào thay thế. Thông thường, một mẻ chõ lớn phải thay từ năm đến bảy lượt nước làm lạnh thì mới thu được những lít rượu cốt đầu tiên trong vắt, khi rót ra bát sủi tăm nhỏ li ti như chuỗi hạt ngọc, uống vào có vị cay nồng ấm áp nơi đầu lưỡi nhưng lắng lại vị ngọt hậu thanh tao của ngô nương và hương lá rừng sâu lắng.

Giá trị di sản của nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài
Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ gia đình người Mông ở vùng ven thành phố Lai Châu mà còn là sợi dây văn hóa bền chặt gắn kết cộng đồng bản làng. Trong đời sống tinh thần của cư dân miền sơn cước, mỗi bát rượu ngô men lá được nâng lên đều chứa đựng tấm lòng hiếu khách chân thành, sự trân quý sức lao động và niềm tự hào về tri thức dân gian của tổ tiên.
Thức uống giao cảm trong lễ tết và chợ phiên vùng cao
Đối với đồng bào Mông Sùng Phài, bát rượu ngô men lá tự tay chưng cất là lễ vật thiêng liêng không thể thiếu trên bàn thờ tổ tiên trong dịp Tết cổ truyền, lễ cúng cơm mới, đám cưới hỏi hay mùa mở hội mùa xuân như lễ hội Gầu Tào của người Mông. Trong không gian rộn rã tiếng khèn, tiếng sáo và sắc váy thổ cẩm rực rỡ nơi sườn núi, những chum rượu ngô thơm lừng được mở nắp để chủ nhà cùng khách quý nâng chén chúc tụng nhau một năm mới mưa thuận gió hòa, ngô lúa đầy sàn.
Vào những ngày chợ phiên San Thàng hay các buổi sum họp bên bếp lửa hồng giữa tiết trời se lạnh, chén rượu ngô men lá Sùng Phài êm dịu khi thưởng thức cùng các thức quà ẩm thực đặc trưng của vùng cao như thịt trâu gác bếp Lai Châu hay những món ngon chế biến từ lợn cắp nách Lai Châu đã trở thành nét văn hóa ẩm thực khó quên. Nhờ sử dụng hoàn toàn thảo dược tự nhiên và trải qua thời gian ủ ngấu dài ngày, rượu ngô men lá truyền thống có ưu điểm nổi bật là dù uống say cũng vẫn giữ cảm giác êm ái, nhẹ nhàng, thể hiện trình độ chế biến tinh tế của các nghệ nhân dân gian vùng cao.
Gìn giữ bí quyết men lá gắn với du lịch cộng đồng
Hiện nay, cùng với các làng nghề thủ công tiêu biểu khác của tỉnh như nghề làm bánh bỏng San Thàng ở thành phố Lai Châu và nghề làm miến dong Bình Lư ở huyện Tam Đường, nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài đang được chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân chú trọng bảo tồn gắn với việc chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm và xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP. Nhiều hộ gia đình tại bản Gia Khâu và bản Sùng Chô đã liên kết thành lập tổ hợp tác, vừa bảo vệ nguồn gen cây thuốc rừng tự nhiên dùng làm men lá, vừa tận dụng nguồn bỗng rượu ngô giàu dinh dưỡng để phát triển chăn nuôi gia súc bản địa theo mô hình kinh tế tuần hoàn.
Bên cạnh giá trị kinh tế nông thôn, việc bảo tồn nghề nấu rượu ngô men lá Sùng Phài còn góp phần tạo nên điểm nhấn trải nghiệm văn hóa hấp dẫn trên cung đường du lịch khám phá thành phố Lai Châu và vùng phụ cận. Du khách khi ghé thăm các bản làng người Mông tại Sùng Phài không chỉ được ngắm nhìn biển mây bồng bềnh trên sườn núi, tìm hiểu kiến trúc nhà gỗ truyền thống mà còn được trực tiếp ngồi bên bếp lửa hồng, lắng nghe các nghệ nhân kể chuyện tìm lá thuốc rừng làm men, tận mắt quan sát từng giọt rượu trong vắt nhỏ xuống từ chiếc chõ gỗ thơm mùi pơ-mu và cảm nhận trọn vẹn tình đất, tình người nồng hậu nơi miền biên viễn Tây Bắc.
NSSC Lai Châu
laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lai Châu.
Bài liên quan
Nghề đan lát người Thái Mường So - Tinh hoa mây tre bên dòng suối Nậm Lùm
Nghề đan lát người Thái Mường So tại huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu gìn giữ kỹ thuật chẻ nan tre, đan ép khẩu, mâm mây và nón lá hai chóp bền đẹp qua nhiều đời.
Nghề chạm bạc của người Dao Sìn Hồ - Tinh hoa kim hoàn giữa miền sương núi
Nghề chạm bạc của người Dao Sìn Hồ tại tỉnh Lai Châu lưu giữ kỹ nghệ nung chảy bạc trắng, chạm trổ bộ xà tích, vòng cổ và trâm cài đầu tinh xảo giữa núi rừng.
Nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon - Sắc chàm nhịp thoi nơi thung lũng Tam Đường
Nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu gìn giữ kỹ nghệ trồng bông, nhuộm chàm và dệt hoa văn quả trám rực rỡ bên khung cửi gỗ.



