Lễ hội Gầu Tào của người Mông - Khát vọng mùa xuân trên đỉnh núi cao Lai Châu
NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Khởi phát từ tín ngưỡng thờ cúng thần trời đất và ước vọng sinh sôi của cư dân nông nghiệp nương rẫy, lễ hội Gầu Tào của người Mông là sinh hoạt văn hóa cộng đồng lớn nhất mỗi dịp Tết đến xuân về trên dải đất biên cương. Khắp các sườn núi thuộc xã Dào San, Sin Suối Hồ hay vùng núi cao Sìn Hồ, hình ảnh cây nêu Gầu Tào vươn thẳng lên bầu trời xuân cùng tiếng múa khèn Mông rộn rã luôn thắp sáng niềm tin về một năm mới bình an.
Nguồn gốc tín ngưỡng cầu phúc trong lễ hội Gầu Tào của người Mông
Trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Mông Lai Châu, vạn vật giữa đất trời từ ngọn núi, con suối cho tới hạt lúa, hạt ngô trên nương đều có linh hồn và chịu sự cai quản của các đấng thần linh.
Ý nghĩa dạo chơi ngoài trời và tục trả lễ thần linh
Theo ngôn ngữ dân tộc Mông, cụm từ Gầu Tào (hay Grâuk Taox) mang nghĩa gốc là cuộc chơi ngoài trời hoặc hội chơi đồi cao đầu xuân.
Theo dòng chảy lịch sử định cư lâu đời trên các dãy núi cao nối liền từ vùng đỉnh Fansipan sang địa phận Phong Thổ, Tam Đường và Sìn Hồ của tỉnh Lai Châu, nghi thức trả lễ vốn mang tính chất gia đình, dòng họ đã từng bước mở rộng thành đại lễ cầu mùa, cầu phúc của cả cộng đồng bản mường.
Vai trò của chủ lễ Tsủ Tào và gia chủ mở hội
Để chuẩn bị cho một kỳ mở hội trang nghiêm đúng cổ lệ, gia chủ hoặc cộng đồng bản làng phải bầu chọn ra vị chủ lễ Tsủ Tào (người cầm chịch toàn bộ phần nghi lễ cúng tế) cùng đội ngũ phụ lễ giúp việc.
Ngay từ những ngày cuối tháng Chạp âm lịch, bầu không khí chuẩn bị tại các bản làng người Mông đã vô cùng tất bật.
| Thành tố nghi lễ truyền thống | Đặc điểm thực hành tại vùng cao Lai Châu | Ý nghĩa văn hóa và tâm linh |
|---|---|---|
| Nghi thức chọn và dựng cây nêu Gầu Tào | Chọn cây tre hoặc cây mai rừng thẳng tắp, ngọn còn nguyên lá xanh vươn cao | Trục vũ trụ kết nối đất trời, hội tụ linh khí và dẫn đường cho thần linh giáng lâm |
| Vai trò của chủ lễ Tsủ Tào | Bậc cao niên đức độ đọc lời khấn cổ bằng tiếng Mông dưới gốc cây nêu | Thay mặt cộng đồng tạ ơn thần linh, cầu nhân khang vật thịnh và mùa màng bội thu |
| Không gian bãi hội đồi cao | Đỉnh đồi bằng phẳng hoặc thung lũng thoáng đãng nhìn về hướng mặt trời mọc | Tạo sân khấu tự nhiên khoáng đạt để bốn phương bản làng tụ hội vui xuân |
| Hoạt động múa khèn Mông và giã bánh dày | Trình diễn nghệ thuật dân gian và chế biến lễ vật dâng cúng tổ tiên, trời đất | Thể hiện sức mạnh trai tráng, sự khéo léo của phụ nữ và biểu tượng mặt trăng, mặt trời |
Không gian đồi cao tổ chức lễ hội Gầu Tào của người Mông
Khác với các lễ hội vùng thung lũng thường gắn với đình đền hay bến nước, lễ hội Gầu Tào của người Mông luôn chọn không gian mở khoáng đạt giữa thiên nhiên hùng vĩ làm nơi hành lễ.
Bãi hội sườn núi từ xã Dào San đến vùng Sìn Hồ
Tại tỉnh Lai Châu, không gian tổ chức lễ hội trải rộng khắp các địa bàn có đông đồng bào dân tộc Mông sinh sống thuộc các huyện Phong Thổ, Sìn Hồ, Tam Đường, Tân Uyên, Mường Tè và thành phố Lai Châu. Nổi bật và thu hút đông đảo cư dân các bản làng biên giới nhất là lễ hội tại xã Dào San, vùng tám xã biên giới huyện Phong Thổ và không gian văn hóa du lịch cộng đồng bản Sin Suối Hồ nằm ở độ cao gần 1.500 mét so với mực nước biển. Bên cạnh đó, trên đỉnh cao nguyên Sìn Hồ quanh năm mây phủ hay các sườn núi thuộc huyện Tam Đường gần thắng cảnh thác Tác Tình Tam Đường, tiếng khèn hội Gầu Tào cũng ngân vang suốt những ngày đầu tháng Giêng.
Địa điểm được chọn làm bãi hội đồi cao (tiếng Mông gọi là Hâu Tào) phải là một ngọn đồi thấp có đỉnh bằng phẳng hoặc một thung lũng rộng nằm tựa lưng vào dãy núi lớn, phía trước mở ra tầm nhìn khoáng đạt hướng về phía mặt trời mọc.
Nghi thức chọn tre rừng và dựng cây nêu đầu xuân
Biểu tượng thiêng liêng nhất định vị không gian tâm linh của lễ hội chính là cây nêu Gầu Tào được dựng uy nghiêm ngay chính giữa đỉnh đồi hội.
Trước khi hạ cây, chủ lễ thắp hương khấn xin thần rừng cho phép dân bản rước cây thiêng về làm cây nêu hội xuân.

Nghi lễ cúng tế và diễn xướng tại lễ hội Gầu Tào của người Mông
Khi cây nêu Gầu Tào đã vươn cao kiêu hãnh giữa đất trời mùa xuân, lễ hội Gầu Tào của người Mông chính thức bước vào phần nghi lễ tâm linh trang trọng và phần diễn xướng văn nghệ dân gian sôi nổi. Đây là thời khắc mọi khoảng cách giữa các dòng họ, bản làng đều hòa tan trong niềm vui hội ngộ.
Lễ cúng dưới gốc cây nêu cầu mùa màng bội thu
Ngay dưới gốc cây nêu trên đỉnh đồi, một bàn thờ mộc mạc được lập lên để bày biện các lễ vật dâng cúng thần trời, thần đất, thần núi và thần sông suối. Lễ vật truyền thống gồm có gà trống tơ lông đỏ mỏ vàng, thịt lợn bản luộc chín, những cặp bánh dày trắng ngần, chén rượu ngô men lá thơm nồng cùng những mâm xôi dẻo thơm được đồ từ các giống lúa quý của tỉnh như gạo tám thơm Mường So hay những thức quà nếp truyền thống sánh cùng xôi tím Lai Châu.
Trong tiếng chiêng ngân vang trầm mặc, vị chủ lễ Tsủ Tào tay nâng chén rượu ngô và thắp nén hương thơm, cất giọng trầm ấm đọc bài cúng Gầu Tào cổ truyền kéo dài qua nhiều đoạn vần điệu. Tiếp đó, chủ lễ đi vòng quanh gốc cây nêu theo chiều kim đồng hồ, vừa đi vừa rảy rượu thơm xuống đất và hát bài ca cầu phúc, xin thần linh tiếp tục che chở cho người Mông Lai Châu cùng các dân tộc anh em bước sang năm mới mưa thuận gió hòa, cây lúa cây ngô trổ bông chắc hạt, gia súc đầy chuồng và con cháu trưởng thành hiếu thuận:
- Nghi thức khai lễ mở đầu: Chủ lễ thắp hương, dâng rượu ngô và gà trống dưới gốc cây nêu Gầu Tào để mời thần bốn phương về dự hội cùng dân bản.
- Nghi thức buộc vải đỏ chúc phúc: Các bậc cao niên và đại diện các bản buộc những dải lụa đỏ lên thân cây nêu hoặc cổ tay nhau để gửi gắm lời chúc may mắn, bình an.
- Nghi thức hạ nêu tạ lễ: Khi kết thúc những ngày hội xuân, chủ lễ làm lễ tạ thần linh và hạ cây nêu theo hướng mặt trời mọc, chia lộc đầu năm cho các gia đình mang về bản.
Điệu múa khèn Mông, giã bánh dày và hát ống tre
Khép lại phần lễ trang nghiêm dưới gốc nêu, toàn bộ không gian bãi hội đồi cao lập tức bùng nổ trong những thanh âm cuốn hút của nghệ thuật diễn xướng dân gian. Tâm điểm của mọi ánh nhìn là màn trình diễn múa khèn Mông điêu luyện của các chàng trai vùng cao Phong Thổ, Sìn Hồ, Tam Đường.
Song hành cùng tiếng khèn của nam giới là những điệu múa ô, múa gậy tiền (sênh tiền) uyển chuyển của các thiếu nữ Mông trong bộ váy xòe xếp nếp cầu kỳ được vẽ hoa văn sáp ong và thêu chỉ màu rực rỡ, lấp lánh những đồng bạc trắng trên cổ và thắt lưng. Một hoạt động không thể thiếu trong ngày hội là phần thi giã bánh dày truyền thống giữa các đội nam thanh nữ tú đến từ các bản làng.
Khi nắng chiều dần buông xuống các sườn núi đá vôi, từng tốp thanh niên nam nữ lại tìm đến những khoảng đồi yên tĩnh quanh bãi hội để tham gia tục hát giao duyên ống tre (hát ống) và thổi đàn môi, sáo Mông. Hai đầu ống tre nhỏ được nối với nhau bằng một sợi chỉ lanh dài hàng chục mét; chàng trai và cô gái đứng cách xa nhau, một người áp ống tre vào miệng hát những lời ca mộc mạc, ý nhị, người kia áp ống tre vào tai lắng nghe tiếng hát truyền qua sợi chỉ rung lên trầm bổng, tạo nên nét văn hóa giao duyên vô cùng lãng mạn và kín đáo.

Giá trị bảo tồn di sản của lễ hội Gầu Tào của người Mông
Vượt qua thử thách của thời gian, lễ hội Gầu Tào của người Mông tại tỉnh Lai Châu vẫn giữ nguyên vẹn sức sống nguyên bản và trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân miền núi cao. Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh chính đáng mà còn là môi trường thực hành di sản sống động nhất.
Sức cuốn hút từ các môn thể thao dân gian vùng cao
Bên cạnh các tiết mục ca múa nhạc dân tộc, phần hội Gầu Tào còn lôi cuốn người xem bởi chuỗi trò chơi dân gian và các môn thể thao truyền thống thể hiện rõ tinh thần thượng võ, lòng dũng cảm và kỹ năng sinh tồn trên núi cao của người Mông Lai Châu. Ngay tại khoảng sân rộng giữa bãi hội, trò chơi ném pao thu hút hàng trăm nam nữ thanh niên xếp thành hai hàng dài đứng đối diện nhau, tay tung bắt quả pao khâu bằng vải lanh nhồi hạt lanh tròn trịa bay qua lại trong tiếng cười nói rộn ràng.
Ở các khu vực thi đấu lân cận, tiếng hò reo vang dội quanh sới đánh quay (đánh cù gỗ), đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo và thi bắn nỏ truyền thống. Sau những giờ phút tranh tài sôi nổi, người dân các bản từ vùng núi cao cho tới các thung lũng trù phú như cánh đồng Mường Than cùng quây quần bên nhau thưởng thức chén thắng cố nóng hổi, bánh dày nướng mật ong rừng và những thức quà nếp tương đồng với hương vị xôi ngũ sắc Mường Lò hay không khí lễ hội mùa xuân Tây Bắc như lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai.
Gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng nơi biên cương
Nhằm tôn vinh những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc của lễ hội truyền thống này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Lễ hội Gầu Tào của người Mông tỉnh Lai Châu vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ở cấp độ quốc gia đã tiếp thêm động lực mạnh mẽ để các địa phương như huyện Phong Thổ, Sìn Hồ, Tam Đường, Tân Uyên đẩy mạnh công tác bảo tồn nguyên trạng các nghi thức cổ truyền của chủ lễ Tsủ Tào, khuyến khích các nghệ nhân cao tuổi mở lớp truyền dạy nghệ thuật chế tác và múa khèn Mông, hát dân ca, vẽ sáp ong trên vải lanh cho thế hệ thanh thiếu niên.
Hằng năm, việc tổ chức lễ hội bài bản tại xã Dào San, bản Sin Suối Hồ và các xã vùng cao đã tạo nên điểm nhấn văn hóa thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tìm hiểu đời sống tinh thần phong phú của đồng bào vùng biên. Giữa mây ngàn gió núi Tây Bắc, lễ hội Gầu Tào của người Mông mãi là bản hùng ca mùa xuân bất tận, thắt chặt tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em. Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và số hóa kho tàng di sản văn hiến đất Việt, chuyên trang Lai Châu NSSC luôn trân trọng ghi chép, lưu giữ những tư liệu chuẩn xác nhằm lan tỏa vẻ đẹp nguyên sơ của lễ hội vùng cao Lai Châu tới cộng đồng.
NSSC Lai Châu
laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lai Châu.
Bài liên quan
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái - Đêm trăng giao duyên nơi bản mường Lai Châu
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái tại Mường So và Than Uyên tỉnh Lai Châu là hình thức sinh hoạt văn hóa giao duyên độc đáo trên sàn tre vào những đêm trăng sáng.
Gạo tám thơm Mường So - Hạt ngọc đất trời nơi thung lũng người Thái trắng
Gạo tám thơm Mường So là giống lúa quý lâu đời của đồng bào Thái trắng tại thung lũng Phong Thổ. Khám phá thổ nhưỡng suối nguồn, hình thái hạt gạo và giá trị di sản.
Mật ong rừng Mường Tè - Tinh hoa vị ngọt đại ngàn nơi thượng nguồn sông Đà
Mật ong rừng Mường Tè kết tinh hương vị trăm loài hoa thuốc nơi đại ngàn thượng nguồn sông Đà. Khám phá hệ sinh thái rừng già, tập quán khai thác và giá trị di sản.



