Nghề đan lát người Thái Mường So - Tinh hoa mây tre bên dòng suối Nậm Lùm
NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Từ bao đời nay dưới những nếp nhà sàn gỗ cổ kính tại xã Mường So, nghề đan lát người Thái Mường So đã kết tinh trí tuệ sinh thái cùng bàn tay tài hoa của cộng đồng người Thái trắng huyện Phong Thổ. Từng thanh tre, ống giang, sợi mây rừng sau khi trải qua kỹ thuật chẻ nan và gác bếp hun khói đã hóa thành chiếc mâm đan mây, giỏ đựng xôi ép khẩu cùng chiếc nón lá hai chóp điểm tô họa tiết mắt cáo bền đẹp suốt hàng chục năm.
Cội nguồn lịch sử và bản sắc nghề đan lát người Thái Mường So
Gắn liền với lịch sử khai phá thung lũng lúa nước vùng biên viễn tỉnh Lai Châu, nghề đan lát mây tre thủ công đã phát triển song hành cùng văn hóa nhà sàn của đồng bào dân tộc Thái. Mỗi vật dụng đan lát không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn phản chiếu triết lý sống thuận tự nhiên.
Không gian văn hóa người Thái trắng tại xã Mường So
Nằm ở cửa ngõ giao thương văn hóa của huyện Phong Thổ, vùng đất Mường So Phong Thổ từ lâu đã được biết đến là chiếc nôi văn hóa cổ của cộng đồng người Thái trắng tại tỉnh Lai Châu. Quần thể các thôn bản trù phú thuộc xã Mường So như thôn Tây An hay bản Vàng Pheo Mường So nằm tựa lưng vào các dãy núi đất xen đá vôi có hệ thực vật rừng nhiệt đới phong phú, nơi cung cấp nguồn nguyên liệu tre, vầu, nứa, giang và song mây dồi dào quanh năm.
Trong không gian văn hóa đậm chất thơ gắn liền với khu di tích đền Nàng Han Mường So và những cánh đồng lúa nếp thơm ngát trải dài như bức tranh mùa vàng nơi ruộng bậc thang Mù Cang Chải, cư dân nơi đây đã sáng tạo nên hệ sinh thái nghề thủ công truyền thống đa dạng. Bên cạnh nghề chế tác đàn Tính tẩu người Thái Lai Châu phục vụ âm nhạc lễ hội, nghề đan lát mây tre chính là trụ cột tạo ra toàn bộ hệ thống đồ gia dụng, ngư cụ và nông cụ hiện diện trong mọi góc bếp, hiên nhà của đồng bào.
Thước đo tài hoa của người đàn ông bản Thái
Theo sự phân công lao động truyền thống trong gia đình người Thái trắng, nếu việc trồng bông, dệt vải thổ cẩm thuộc về bàn tay người phụ nữ, thì nghề đan lát mây tre lại là sứ mệnh của người đàn ông. Ngay từ thuở thiếu niên, các chàng trai tại xã Mường So đã được ông và cha truyền dạy cách chọn tre, tước lạt giang và thực hành những mũi đan cơ bản dưới gầm nhà sàn.
Trong quan niệm cưới hỏi cổ truyền, một chàng trai được đánh giá là tháo vát khi biết tự tay đan trọn vẹn bộ đồ dùng sinh hoạt từ chiếc gùi đeo lưng, sọt đựng thóc, nong nia phơi lúa cho đến những vật dụng đòi hỏi kỹ thuật cao như mâm đan mây hay chiếc giỏ đựng xôi ép khẩu. Vào những buổi chiều nông nhàn, hình ảnh những bậc cao niên ngồi bên hiên gỗ vót nan, đan lát và kể chuyện bản mường cho con cháu đã trở thành biểu tượng văn hóa ấm áp.
- Tính tự chủ và thân thiện với môi trường: Toàn bộ vật dụng sinh hoạt từ đựng lương thực đến đánh bắt cá suối đều chế tác từ thảo mộc tự nhiên.
- Sự gắn kết tình cảm gia đình: Người chồng, người cha tự tay đan chiếc nón lá hai chóp và ép khẩu nhỏ xinh tặng vợ con mang theo khi đi trảy hội.
- Hiện diện trang trọng trong nghi lễ: Các sản phẩm mây tre đan đóng vai trò vật phẩm dâng lễ không thể thiếu trong dịp lễ Tết, mừng nhà mới của cộng đồng.
| Thành tố văn hóa nghề đan | Đặc trưng biểu hiện tại xã Mường So | Ý nghĩa trong đời sống người Thái trắng |
|---|---|---|
| Chủ thể thực hành nghề | Nam giới và các bậc cao niên trong các bản làng thuộc xã Mường So | Khẳng định sự khéo léo, tháo vát và trách nhiệm của người trụ cột gia đình |
| Nguồn nguyên liệu bản địa | Tre bánh tẻ, nứa, cây giang rừng, dây song mây và lá cọ tự nhiên | Tận dụng hợp lý tài nguyên rừng đầu nguồn gắn với tri thức sinh thái dân gian |
| Kỹ thuật chế tác cốt lõi | Kỹ thuật chẻ nan nhiều lớp kết hợp gác bếp hun khói chống mối mọt | Tạo nên độ bóng đẹp như sừng và tuổi thọ sử dụng bền bỉ qua nhiều thập kỷ |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Mâm đan mây, giỏ đựng xôi ép khẩu, nón lá hai chóp và gùi tre | Phục vụ trọn vẹn nhu cầu lao động sản xuất, ẩm thực và lễ nghi truyền thống |
Nguyên liệu mây tre rừng trong nghề đan lát người Thái Mường So
Chất lượng dẻo dai và vẻ đẹp mộc mạc của các sản phẩm thuộc nghề đan lát người Thái Mường So bắt nguồn từ kho tàng kinh nghiệm dân gian đúc kết qua nhiều thế hệ trong việc nhận diện, khai thác và sơ chế từng loại cây họ tre nứa trên rừng.
Kinh nghiệm chọn tre bánh tẻ, giang rừng và dây mây
Để có được những sợi nan dẻo, bền và không bị mục nát, các nghệ nhân tại xã Mường So tuân thủ lịch thời vụ khai thác nguyên liệu vào mùa thu đông, khi cây tre, cây nứa đã tích lũy đủ dưỡng chất và hạn chế sự xâm nhập của sâu mọt. Người thợ chỉ tuyển chọn những cây tre, cây vầu, cây giang đạt độ tuổi bánh tẻ khoảng hai đến ba năm tuổi, thân mọc thẳng tắp, lóng dài đều đặn và vỏ ngoài xanh bóng.
Mỗi bộ phận của sản phẩm lại đòi hỏi một loại nguyên liệu chuyên biệt. Cây giang rừng có thớ sợi dai và mềm được dùng để chẻ lạt buộc hoặc đan thân giỏ đựng xôi ép khẩu; cây tre già cứng cáp dùng làm khung sườn chịu lực và chân đế; trong khi dây song mây dẻo dai lấy từ rừng sâu là nguyên liệu quý dùng để tết viền cạp và đan mặt mâm đan mây, tương tự như kỹ nghệ tuyển chọn mây cầu kỳ tại làng mây tre đan Phú Vinh hay nghề đan ghế mây người La Hủ Mường Tè.
Quy trình xử lý nguyên liệu và chẻ nan tre
Sau khi chặt từ trên rừng về, ống tre và ống giang được cắt thành từng gióng theo kích thước định sẵn, cạo sạch lớp phấn vỏ màu xanh bên ngoài rồi đem phơi tái dưới bóng râm hoặc ngâm nước suối vài ngày để tăng độ dẻo dai. Khi bước vào kỹ thuật chẻ nan, các nghệ nhân người Thái trắng áp dụng nguyên tắc tre nứa luôn chẻ xuôi từ ngọn xuống gốc, còn dây song mây thì lóc ngược từ gốc lên ngọn để đường dao đi êm, không bị lệch thớ.
Từ một mảnh tre nhỏ, người thợ dùng dao sắc tách đôi liên tiếp để phân chia thành phần nan cật dùng đan bề mặt chính và phần nan ruột dùng đan lớp lót bên trong. Tiếp đó, từng sợi nan được kẹp giữa ngón cái có đeo ống giữ bảo vệ và lưỡi dao đặt trên đùi, kéo chuốt nhẹ nhàng nhiều lượt cho đến khi sợi nan đạt độ mỏng đồng đều và nhẵn bóng trước khi đem đan.

Kỹ nghệ tạo hình sản phẩm của nghề đan lát người Thái Mường So
Từ những bó nan tre, nan mây mộc mạc, các nghệ nhân thực hiện hàng loạt kỹ thuật đan cài biến hóa linh hoạt để kiến tạo nên những vật dụng có kết cấu hình học chuẩn xác, khẳng định trình độ thẩm mỹ tinh tế của nghề đan lát người Thái Mường So.
Mũi đan lóng mốt, lóng đôi và họa tiết mắt cáo
Tùy theo công năng sử dụng của từng đồ vật, người thợ lựa chọn phương pháp bắt nan và đan lóng phù hợp. Đối với các loại nong, nia, sàng gạo hay đáy ép khẩu cần độ kín khít, nghệ nhân áp dụng kỹ thuật đan lóng đôi hoặc lóng ba kết hợp dồn nan chặt tay tạo nên các đường vân chéo chữ nhân đều tăm tắp.
Đối với các loại sọt, lồng, gùi thưa hoặc lớp ngoài của nón lá cần sự thông thoáng, người thợ sử dụng kỹ thuật đan lóng mốt kết hợp đan chéo lục giác tạo thành hệ thống họa tiết mắt cáo thanh thoát. Đặc biệt, trên các vật dụng dùng trong lễ hội, nghệ nhân còn cài xen kẽ những sợi nan nhuộm màu đen từ bồ hóng bếp và màu đỏ từ cây rừng để dệt nổi hình hoa ban, hình quả trám ngay trên bề mặt sản phẩm.

Kỹ thuật đan các vật dụng sinh hoạt cổ truyền
Trong kho tàng sản phẩm đan lát tại xã Mường So, tác phẩm đòi hỏi tay nghề đỉnh cao nhất là chiếc mâm đan mây cổ truyền. Một chiếc mâm mây hoàn chỉnh gồm mặt mâm đan bằng nan tre cật và dây mây theo lối hoa văn đồng tâm, vành mâm uốn từ thanh tre bản rộng cạp chặt bằng vòng dây mây tết cầu kỳ, cùng phần chân đế hình trụ đan mắt cáo vững chãi. Mâm mây là tâm điểm bày biện các món ngon bản địa mỗi dịp sum họp gia đình hay tiếp đãi khách quý trong lễ hội Nàng Han.
Song hành cùng mâm mây là chiếc giỏ đựng xôi ép khẩu đan hai lớp có nắp đậy khít, chuyên dùng để đựng xôi dẻo thơm nấu từ hạt gạo tám thơm Mường So hoặc cốm mới trong dịp lễ hội Kin Lẩu Khẩu Mẩu Mường So; cấu trúc nan tre hai lớp giúp giữ ấm hạt xôi suốt cả ngày dài mà không bị hấp hơi. Bên cạnh đó, chiếc nón lá hai chóp đan từ nan tre vót mảnh lợp lá cọ rừng với phần đỉnh tách làm hai chóp độc đáo vừa che mưa nắng vừa là đạo cụ múa duyên dáng của các thiếu nữ trong lễ hội Then Kin Pang Phong Thổ.
| Sản phẩm đan lát tiêu biểu | Cấu trúc kỹ thuật và kiểu đan đặc trưng | Công năng và giá trị văn hóa bản địa |
|---|---|---|
| Mâm đan mây cổ truyền | Mặt mâm đan nan cật kết hợp vành mây tết kín và chân đế hình trụ vững chãi | Vật dụng trung tâm bày cỗ gia đình, lễ cưới và tiếp đãi khách quý bản mường |
| Giỏ đựng xôi ép khẩu | Đan lóng đôi hai lớp khít mạch, có thân phình tròn và nắp đậy lồng khít | Giữ xôi nếp dẻo thơm, thoáng khí khi mang lên nương hoặc dâng cúng tổ tiên |
| Nón lá hai chóp (cúp Thái) | Khung nan tre đan họa tiết mắt cáo lợp lá cọ với thiết kế hai chóp nhọn | Che nắng mưa bền bỉ và tôn vinh vẻ đẹp duyên dáng của phụ nữ Thái trắng |
| Gùi đeo lưng và giỏ cá | Đan lóng mốt hoặc lóng đôi từ tre già, phần đế vuông và quai đeo bện dây mây | Đồng hành cùng cư dân trong lao động thu hoạch nông sản và bắt cá suối |
Bí quyết độ bền và sức sống nghề đan lát người Thái Mường So
Vượt qua thử thách của thời gian trước sự phổ biến của đồ nhựa và kim loại công nghiệp, nghề đan lát người Thái Mường So vẫn giữ trọn sức sống bền bỉ nhờ bí quyết gia cố tự nhiên cùng sự gắn kết với du lịch văn hóa cộng đồng.
Nghệ thuật gác bếp hun khói chống mối mọt tự nhiên
Một trong những bí quyết dân gian quan trọng nhất giúp đồ đan lát của người Thái trắng tại huyện Phong Thổ có độ bền lên tới hàng chục năm chính là công đoạn gác bếp hun khói ngay sau khi đan hoàn thiện. Những chiếc mâm đan mây, gùi tre hay giỏ đựng xôi ép khẩu mới đan xong còn mang màu trắng ngà của tre nứa tươi sẽ được gia chủ treo ngay ngắn lên giàn bếp củi đun nấu hằng ngày trong nhà sàn.
Qua nhiều tháng ngày tiếp xúc đều đặn với hơi nóng và làn khói củi rừng tỏa ra từ bếp lửa, lượng đường và nhựa tự nhiên trong thớ tre nứa được sấy khô hoàn toàn, đồng thời tinh dầu khói bếp thẩm thấu sâu vào từng sợi nan tạo thành lớp màng bảo vệ ngăn chặn mối mọt. Càng để lâu trên giàn bếp, bề mặt sản phẩm càng chuyển sang màu nâu cánh gián bóng mượt như sừng, tăng thêm độ dẻo dai.
Gìn giữ di sản thủ công gắn với du lịch cộng đồng
Ngày nay, tại các bản du lịch văn hóa cộng đồng thuộc xã Mường So, các nghệ nhân cao niên vẫn duy trì tổ hợp tác đan lát để truyền dạy kỹ thuật chẻ nan, đan họa tiết mắt cáo và tết vành mây cho thanh niên trong bản. Khi du khách tìm về vùng đất Phong Thổ, hình ảnh mâm cơm ẩm thực dân tộc Thái bày biện trên chiếc mâm đan mây cùng xôi nếp đựng trong ép khẩu mộc mạc đã tạo nên sức hấp dẫn khó quên. Nhiều sản phẩm thu nhỏ như ép khẩu lưu niệm, nón lá hai chóp, giỏ hoa mây tre đã trở thành món quà văn hóa xanh được du khách đón nhận. Trên hành trình số hóa kho tàng di sản văn hiến các dân tộc Việt Nam, chuyên trang Lai Châu NSSC tiếp tục lưu giữ và lan tỏa những giá trị tri thức dân gian quý báu của nghề đan lát người Thái Mường So, góp phần thắp sáng bản sắc văn hóa nơi miền biên cương Tổ quốc.
NSSC Lai Châu
laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lai Châu.
Bài liên quan
Lễ hội Xòe Chiêng - Nhịp chiêng ngân vang và vòng xòe xuân trên cánh đồng Mường Than
Lễ hội Xòe Chiêng là ngày hội mùa xuân truyền thống của đồng bào Thái tại huyện Than Uyên, Lai Châu. Khám phá nghi lễ rửa chiêng, 36 điệu xòe cổ và hội xuân Mường Than.
Lễ hội Tú Tỉ của người Giáy - Tín ngưỡng thờ Thổ Địa linh thiêng nơi bản cổ San Thàng
Lễ hội Tú Tỉ của người Giáy tại xã San Thàng, Lai Châu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khám phá nghi lễ cúng Thổ Địa, ẩm thực bánh giầy và hội xuân bản địa.
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái - Đêm trăng giao duyên nơi bản mường Lai Châu
Lễ hội Hạn Khuống của người Thái tại Mường So và Than Uyên tỉnh Lai Châu là hình thức sinh hoạt văn hóa giao duyên độc đáo trên sàn tre vào những đêm trăng sáng.



