Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nàng Han - Khúc tráng ca tri ân nữ tướng người Thái trắng đất Mường So

Cứ mỗi độ Rằm tháng Hai âm lịch hằng năm, đồng bào Thái trắng tại thung lũng Mường So, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu lại thành kính mở lễ hội Nàng Han bên dòng suối Nậm Lùm. Không gian văn hóa tâm linh này khắc họa sâu sắc truyền thống uống nước nhớ nguồn và lòng ngưỡng vọng vị nữ tướng anh hùng nơi biên cương Tây Bắc.

NSSC Lai ChâuĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Thiếu nữ người Thái trắng múa khăn hồng bên tiếng đàn tính trước đền thờ trong lễ hội Nàng Han Lai Châu

Khởi nguồn từ mạch ngầm lịch sử giữ đất giữ mường của cư dân vùng thung lũng Phong Thổ, lễ hội Nàng Han đã trở thành điểm tựa tinh thần thiêng liêng đối với cộng đồng người Thái trắng nơi miền cực bắc Tổ quốc. Tại khuôn viên đền thờ Nàng Han thuộc thôn Tây An, xã Mường So, những nghi thức tế lễ trang nghiêm hòa cùng nhịp đàn tính tẩu và vòng xòe đoàn kết đã làm sống dậy bóng dáng vị nữ tướng kiên trung.

Cội nguồn lịch sử và huyền tích nữ tướng trong lễ hội Nàng Han

Trong kho tàng sử thi và truyện kể dân gian của đồng bào dân tộc Thái vùng Tây Bắc, hình tượng Nàng Han hiện lên như một biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước, trí dũng song toàn và đức hy sinh cao cả.

Xuất thân nghĩa khí của người con gái đất Mường So

Theo sử truyền của cộng đồng người Thái trắng tại huyện Phong Thổ, Nàng Han vốn xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo khó nhưng giàu lòng nhân ái sinh sống tại bản Chiềng Ban, vùng đất Mường So cổ xưa. Lớn lên giữa khung cảnh núi rừng hùng vĩ bao bọc bởi các mạch núi dẫn lên cao nguyên Sìn Hồ, nàng sớm rèn luyện được sức vóc dẻo dai, tinh thông võ nghệ, cưỡi ngựa bắn cung và sử dụng gươm đao thuần thục không kém bất kỳ đấng nam nhi nào trong bản.

Vào thời kỳ bản mường đứng trước họa ngoại xâm từ phương xa tràn sang cướp bóc mùa màng và tàn phá các xóm làng trù phú, đời sống của nhân dân các tộc người rơi vào cảnh lầm than, điêu đứng.

Chiến công giữ yên bản mường và hóa thân bên suối thiêng

Dưới sự thống lĩnh mưu lược của vị tướng giả trai, nghĩa quân đã tận dụng địa thế hiểm trở của núi rừng biên viễn để bày binh bố trận, liên tiếp đánh bại các đợt tiến công hung hãn của kẻ thù.

Sau khi hoàn thành sứ mệnh bảo vệ quê hương, vào ngày Rằm tháng Hai âm lịch mùa xuân năm sau, Nàng Han dẫn đoàn quân về đóng trại bên bờ dòng suối Nậm Lùm trong vắt chảy qua địa phận Mường So ngày nay.

Lúc ấy, toàn bộ nghĩa quân và nhân dân mới bàng hoàng nhận ra vị chủ tướng uy dũng bấy lâu dẫn dắt mình ngoài sa trường thực chất là một người thiếu nữ tuổi đôi mươi.

Thành tố lịch sử và văn hóaBiểu hiện cụ thể tại vùng đất Mường SoÝ nghĩa trong tâm thức cộng đồng cư dân
Hình tượng nữ tướng Nàng HanThiếu nữ người Thái trắng giả trai cầm quân đánh đuổi giặc ngoại xâmTôn vinh tinh thần yêu nước, khí phách anh hùng và phẩm chất phụ nữ vùng cao
Dòng suối Nậm Lùm linh thiêngNơi nữ tướng tắm gội gột rửa bụi chiến trường trước khi bay về trờiBiểu trưng cho sự thanh tẩy, gột rửa điều cũ và khởi đầu cuộc sống bình an
Không gian đền thờ Nàng HanTọa lạc tại thôn Tây An, xã Mường So, huyện Phong ThổTrung tâm sinh hoạt tín ngưỡng thờ nhân thần và cố kết các tộc người bản địa
Thời điểm Rằm tháng Hai âm lịchNgày chính hội mở đầu bằng lễ tế trang nghiêm và hội xuân sôi nổiKhắc ghi đạo lý uống nước nhớ nguồn, cầu cho mưa thuận gió hòa và bản mường yên vui

Không gian văn hóa tâm linh nơi tổ chức lễ hội Nàng Han

Trải qua bao biến thiên của thời gian, lễ hội Nàng Han vẫn gắn liền mật thiết với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp của vùng thung lũng Mường So — cái nôi văn hóa cổ của người Thái trắng tại tỉnh Lai Châu.

Quần thể đền thờ Nàng Han tại thôn Tây An cổ kính

Tâm điểm của mọi hoạt động nghi lễ diễn ra tại khu di tích đền thờ Nàng Han, tọa lạc trên một thế đất cao ráo, thoáng đãng thuộc thôn Tây An, xã Mường So, huyện Phong Thổ. Vùng đất Mường So nơi đặt ngôi đền vốn nổi tiếng là mảnh đất địa linh nhân kiệt, không chỉ lưu giữ trầm tích sử thi mà còn sản sinh ra hạt ngọc gạo tám thơm Mường So nức tiếng khắp vùng Tây Bắc.

Từ khu vực đền thờ tại trung tâm thung lũng Phong Thổ, không gian văn hóa này kết nối thuận lợi với các điểm nhấn cảnh quan sinh thái đặc sắc của tỉnh như bản Sin Suối Hồ nằm trên sườn núi Sơn Bạc Mây hay thắng cảnh thác Tác Tình Tam Đường gắn với chuyện tình thủy chung của đôi trai gái miền sơn cước.

Thời khắc khai hội Rằm tháng Hai bên dòng suối Nậm Lùm

Theo cổ lệ được lưu truyền qua nhiều thế hệ, lễ hội chính thức được tổ chức vào ngày 15 tháng Hai âm lịch hằng năm — đúng vào thời điểm tiết trời mùa xuân nơi biên viễn Phong Thổ ấm áp, cây cối đâm chồi nảy lộc và nông dân vừa hoàn tất việc gieo cấy vụ xuân.

Ngay từ sáng sớm ngày Rằm tháng Hai, đồng bào người Thái trắng từ khắp các bản làng trong xã Mường So như bản Vàng Pheo, bản Khổng Lào, thôn Tây An cùng cư dân các xã lân cận đã tề tựu đông đủ quanh khuôn viên đền thờ và hai bên bờ suối.

Hệ thống nghi thức cổ truyền và diễn xướng trong lễ hội Nàng Han

Cấu trúc của lễ hội Nàng Han được bảo tồn chặt chẽ với hai phần gắn kết hữu cơ là phần lễ mang đậm tính nhân văn tri ân tiền nhân và phần hội rộn ràng những làn điệu dân ca, dân vũ đặc trưng của dân tộc Thái.

Nghi lễ dâng hương tế thần và tục gội đầu suối thiêng

Mở đầu ngày hội là nghi thức rước lễ và dâng hương cúng Nàng Han tại chính điện đền thờ Nàng Han. Mâm lễ vật dâng lên nữ tướng được các gia đình trong bản chuẩn bị vô cùng chu đáo từ những sản vật tinh túy của núi rừng và ruộng đồng bản địa, bao gồm hương hoa tươi, trầu cau, rượu thơm, gà luộc, cá suối nướng pa pỉnh tộp và đặc biệt không thể thiếu những giỏ xôi tím Lai Châu dẻo thơm nhuộm từ lá cây khẩu cắm hay những mâm xôi ngũ sắc tương đồng với nét văn hóa ẩm thực xôi ngũ sắc Mường Lò của đồng bào Thái vùng Tây Bắc.

Trong làn khói trầm hương quyện tỏa, vị chủ lễ cất tiếng đọc bài cúng bằng tiếng Thái cổ, thành kính thuật lại công lao đánh giặc giữ bản giữ mường của Nàng Han, đồng thời mời anh linh nữ tướng cùng các nghĩa sĩ về chứng giám lòng thành của con cháu.

Ngay sau lễ dâng hương tại đền là nghi thức độc đáo và giàu cảm xúc nhất của lễ hội mang tên lễ gội đầu Áp Hô Pang (tục gội đầu truyền thống) diễn ra ngay bên dòng suối Nậm Lùm.

  • Ý nghĩa tưởng niệm lịch sử: Tái hiện khoảnh khắc nữ tướng Nàng Han cùng quân sĩ tắm gội bên dòng suối Nậm Lùm sau khi đánh tan giặc ngoại xâm trở về.
  • Triết lý thanh tẩy và cầu phúc: Dòng nước suối thiêng hòa cùng hương thơm thảo mộc giúp gột rửa mọi điều không may mắn, bệnh tật hay muộn phiền của năm cũ để đón nhận sinh khí trong lành.
  • Tôn vinh vẻ đẹp phụ nữ Thái: Hình ảnh những mái tóc đen dài mượt mà tung xõa dưới nắng xuân bên dòng suối trong vắt có nét giao thoa văn hóa đặc sắc với lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai tại vùng sông Đà Sơn La.
Các nghệ nhân và thiếu nữ người Thái trắng biểu diễn đàn tính tẩu trong lễ hội Nàng Han tại xã Mường So
Các nghệ nhân và thiếu nữ người Thái trắng biểu diễn đàn tính tẩu trong lễ hội Nàng Han tại xã Mường So

Thanh âm đàn tính tẩu, hát Then và điệu múa truyền thống

Sau khi các nghi thức tâm linh tại đền thờ và bến nước hoàn tất, không khí lễ hội tại sân vận động và khuôn viên đền thờ Nàng Han bừng lên sức sống rộn rã của không gian diễn xướng dân gian.

Tiếp nối tiếng đàn tính là những điệu múa dân gian mềm mại như múa quạt, múa khăn hồng, múa nón do các cô gái Thái trắng biểu diễn. Khi tiếng trống, tiếng chiêng ngân vang dồn dập cũng là lúc vòng xòe đoàn kết rộng lớn được nối dài trên sân hội, nơi người già, người trẻ và du khách thập phương cùng nắm chặt tay nhau nhịp bước chân đều đặn trong niềm hân hoan gắn kết.

Các thiếu nữ người Thái trắng duyên dáng trong điệu múa dân gian tại lễ hội Nàng Han xã Mường So huyện Phong Thổ
Các thiếu nữ người Thái trắng duyên dáng trong điệu múa dân gian tại lễ hội Nàng Han xã Mường So huyện Phong Thổ

Giá trị bảo tồn di sản văn hóa của lễ hội Nàng Han

Không dừng lại ở một sự kiện tín ngưỡng tưởng niệm nhân vật lịch sử, lễ hội Nàng Han còn là một bảo tàng sống động lưu giữ trọn vẹn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng cư dân vùng thung lũng Phong Thổ. Sức lan tỏa của lễ hội góp phần quan trọng vào việc giáo dục truyền thống yêu nước và bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc.

Sức sống trò chơi dân gian và ẩm thực bản địa

Phần hội diễn ra quanh khu vực thôn Tây An luôn tràn ngập tiếng reo hò cổ vũ bởi hàng loạt trò chơi dân gian truyền thống mang đậm tinh thần thượng võ và sự khéo léo của cư dân miền núi. Ngay giữa sân bãi rộng là cây tung còn cao vút với vòng tròn dán giấy đỏ trên đỉnh, nơi các chàng trai cô gái ném những quả còn kết bằng vải thổ cẩm nhiều màu có tua rua rực rỡ bay vút qua vòng tròn để gửi gắm ước vọng giao duyên và cầu mùa màng sinh sôi.

Một nét đặc sắc khác trong khuôn khổ lễ hội là không gian trưng bày và thi trình diễn văn hóa ẩm thực truyền thống của các thôn bản thuộc xã Mường So. Trên những chiếc mâm mây đan khéo léo, phụ nữ Thái trắng giới thiệu hàng chục món ăn bản địa chế biến từ nguồn nguyên liệu sạch của núi rừng và suối nguồn như cá bống vùi tro, rêu đá nướng, nộm rau dớn rừng, thịt trâu sấy khô, bánh chưng đen cùng những chõ xôi thơm dẻo được nấu từ hạt gạo nếp thu hoạch trên các cánh đồng màu mỡ từ Mường So cho tới cánh đồng Mường Than.

Biểu tượng cố kết cộng đồng nơi miền biên viễn Lai Châu

Trải qua nhiều thế kỷ lưu truyền trong dân gian, lễ hội Nàng Han đã vượt ra khỏi phạm vi sinh hoạt của riêng một thôn bản để trở thành ngày hội văn hóa chung của cộng đồng các dân tộc anh em sinh sống trên địa bàn huyện biên giới Phong Thổ và toàn tỉnh Lai Châu. Hình tượng nữ tướng Nàng Han tập hợp nghĩa sĩ khắp các tộc người cùng đứng lên bảo vệ quê hương năm xưa vẫn luôn là ngọn lửa sưởi ấm tinh thần đại đoàn kết dân tộc, nhắc nhở các thế hệ hôm nay cùng chung tay xây dựng và bảo vệ vững chắc dải đất biên cương phía tây bắc của Tổ quốc, nơi có những dãy núi hùng vĩ nối liền mạch Hoàng Liên Sơn và đỉnh Fansipan.

Trong những năm qua, chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân tại xã Mường So đã dành nhiều tâm huyết cho công tác tôn tạo khuôn viên đền thờ Nàng Han, bảo vệ cảnh quan sinh thái dòng suối Nậm Lùm và truyền dạy các làn điệu hát Then, kỹ nghệ chế tác đàn tính tẩu, múa xòe cổ cho thế hệ trẻ. Việc duy trì tổ chức lễ hội trang trọng, lành mạnh vào dịp Rằm tháng Hai âm lịch hằng năm đã biến nơi đây thành điểm hẹn văn hóa tiêu biểu của vùng Tây Bắc. Trên hành trình số hóa và tôn vinh di sản văn hiến các dân tộc Việt Nam, chuyên trang Lai Châu NSSC tiếp tục lưu giữ và lan tỏa những giá trị lịch sử cao đẹp của lễ hội Nàng Han, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa trường tồn nơi miền biên viễn Tổ quốc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lai Châu

laichau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lai Châu.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lai Châu.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất